Scholarly article on topic 'Nadmierne korzystanie z sieci społecznościowych'

Nadmierne korzystanie z sieci społecznościowych Academic research paper on "Sociology"

CC BY-NC-ND
0
0
Share paper
Academic journal
Alcoholism and Drug Addiction
OECD Field of science
Keywords
{"social networking sites" / "excessive use" / "motives of use" / addiction / "sieci społecznościowe" / "nadmierne użytkowanie" / "motywy korzystania" / uzależnienie}

Abstract of research paper on Sociology, author of scientific article — Martyna Kotyśko, Paweł Izdebski, Maciej Michalak, Paulina Andryszak, Agnieszka Pluto-Prądzyńska

Abstract Social networking sites (SNS) have become an integral part of people's lives, especially the young. In Poland, the most popular SNS is Facebook – almost 14 million use it every day. Users might communicate by SNS with their friends, share photos and movies or participate in groups. There are many functions of SNS that make them attractive. SNS satisfy their users’ needs such as the need to connect or to self-present. However it is not easy to find one reason why people use SNS. Because of the popularity of this media, a new question arises: it is possible to become addicted to SNS? Scientist use terms such as: excessive use, problem use or even an addiction, but there are still no precise criteria that might be useful to identify this problem. One might find analyses of time spending on SNS and activities performed by users in scientific articles about excessive SNS use. SNS addictive tendency was usually measured by questionnaires based on some internet addiction scales. Future research in this area is needed because SNS are still a novelty and it is necessary to differentiate normal usage from the abnormal. Streszczenie Sieci społecznościowe (SNS – Social Networking Sites) stały się integralną częścią życia ludzi, w szczególności osób młodych. W Polsce najpopularniejszą siecią społecznościową jest Facebook – prawie 14 milionów ludzi codziennie z niego korzysta. Użytkownicy mogą komunikować się poprzez SNS ze swoimi przyjaciółmi, dzielić zdjęciami i nagraniami wideo czy też uczestniczyć w grupach. Wiele funkcji SNS czyni je atrakcyjnymi. SNS zaspokajają potrzeby swoich użytkowników, np. potrzebę przynależności czy potrzebę autoprezentacji. Niełatwo jest znaleźć jedną przyczynę, dla której ludzie korzystają z SNS. Z powodu popularności tego medium, nasuwa się nowe pytanie: czy możliwe jest uzależnienie się od sieci społecznościowych? Naukowcy posługują się terminami, takimi jak: nadmierne korzystanie, problemowe użytkowanie czy nawet uzależnienie, ale wciąż brakuje kryteriów, które mogłyby być pomocne przy identyfikowaniu tego problemu. W artykułach naukowych na temat nadmiernego korzystania z SNS można znaleźć analizy dotyczące czasu spędzanego w sieci i aktywności podejmowanych przez ich użytkowników. Tendencja do uzależnienia od SNS była zazwyczaj mierzona za pomocą kwestionariuszy opracowanych na podstawie skal badających uzależnienie od Internetu. Potrzebne są kolejne badania w tym obszarze, ponieważ SNS wciąż są nowym zjawiskiem i niezbędne jest zróżnicowanie, kiedy użytkowanie jest normą, a kiedy przestaje nią być.

Academic research paper on topic "Nadmierne korzystanie z sieci społecznościowych"

Alkoholizm i Narkomania 2014, Tom 27, nr 2, 177-194 © 2014, Instytut Psychiatrii i Neurologii All rights reserved

Artykul przegl^dowy/Review paper

Nadmierne korzystanie z sieci spotecznosciowych

Excessive use of social networking sites

Martyna Kotysko, Pawel Izdebski, Maciej Michalak, Paulina Andryszak, Agnieszka Pluto-Prqdzynska

Uniwersytet Kazimierza Wielkiego w Bydgoszczy, Instytut Psychologii

Abstract - Social networking sites (SNS) have become an integral part of people's lives, especially the young. In Poland, the most popular SNS is Facebook - almost 14 million use it every day. Users might communicate by SNS with their friends, share photos and movies or participate in groups. There are many functions of SNS that make them attractive. SNS satisfy their users' needs such as the need to connect or to self-present. However it is not easy to find one reason why people use SNS. Because of the popularity of this media, a new question arises: it is possible to become addicted to SNS? Scientist use terms such as: excessive use, problem use or even an addiction, but there are still no precise criteria that might be useful to identify this problem. One might find analyses of time spending on SNS and activities performed by users in scientific articles about excessive SNS use. SNS addictive tendency was usually measured by questionnaires based on some internet addiction scales. Future research in this area is needed because SNS are still a novelty and it is necessary to differentiate normal usage from the abnormal.

Key words: social networking sites, excessive use, motives of use, addiction

Streszczenie - Sieci spolecznosciowe (SNS - Social Networking Sites) staly si§ integraln^ cz^sci^ zycia ludzi, w szczegolnosci osob mlodych. W Polsce najpopularniejsz^ sieci^ spolecznosciow^ jest Face-book - prawie 14 milionow ludzi codziennie z niego korzysta. Uzytkownicy mog^ komunikowac si§ poprzez SNS ze swoimi przyjaciolmi, dzielic zdj^ciami i nagraniami wideo czy tez uczestniczyc w gru-pach. Wiele funkcji SNS czyni je atrakcyjnymi. SNS zaspokajaj^ potrzeby swoich uzytkownikow, np. potrzeb^ przynaleznosci czy potrzeby autoprezentacji. Nielatwo jest znalezc jedn^ przyczyn^, dla ktorej ludzie korzystaj^ z SNS. Z powodu popularnosci tego medium, nasuwa si§ nowe pytanie: czy mozliwe jest uzaleznienie si§ od sieci spolecznosciowych? Naukowcy poslugj si§ terminami, takimi jak: nadmierne korzystanie, problemowe uzytkowanie czy nawet uzaleznienie, ale wci^z brakuje kryteriow, ktore moglyby byc pomocne przy identyfikowaniu tego problemu. W artykulach naukowych na temat nadmiernego korzystania z SNS mozna znalezc analizy dotycz^ce czasu sp^dzanego w sieci i aktywnosci podejmowanych przez ich uzytkownikow. Tendencja do uzaleznienia od SNS byla zazwyczaj mierzona

Finansowanie: Praca finansowana ze srodkow Funduszu Rozwi^zywania Problemow Hazardowych pozostaj^cych w dyspozycji Ministra wlasciwego do spraw zdrowia. Umowa nr 73/H/E/13. Financial support: paper financed from resources of the Gambling Problem Solving Fund, Ministry of Health, agreement no 73/H/E/13.

Nie wyst^puje konflikt interesow. No conflict of interest declared.

Nie wyst^puj^ zjawiska ghostwriting i guest authorship. No ghostwriting and guest authorship declared.

za pomoc^ kwestionariuszy opracowanych na podstawie skal badaj^cych uzaleznienie od Internetu. Potrzebne s^ kolejne badania w tym obszarze, poniewaz SNS wci^z s^ nowym zjawiskiem i niezb^dne jest zröznicowanie, kiedy uzytkowanie jest norm^, a kiedy przestaje ni^ byc.

Slowa kluczowe: sieci spolecznosciowe, nadmierne uzytkowanie, motywy korzystania, uzaleznienie

Sieci spolecznosciowe (SNS - Social Networking Sites) to wynalazek XXI wieku, ktöry w pewnym stopniu zrewolucjonizowal kontakty mi^dzyludzkie. Za ich posred-nictwem mozna porozumiewac si§ z ludzmi bez wzgl^du na czas i miejsce pobytu, a do tego celu wystarczy jedynie l^cze internetowe. Szereg opcji sieci spolecznosciowych pozwala nie tylko na komunikowanie si§ z innymi uzytkownikami, ale takze na tworzenie wlasnego profilu - prezentowanie wlasnego wizerunku, moz-liwosc pozyskiwania informacji, zapewnienia rozrywki czy zarabiania pieni^dzy. Sieci spolecznosciowe staly si§ nieodl^cznym elementem codziennosci, szczegölnie wsröd ludzi mlodych. Motywy sklaniaj^ce mlodziez do korzystania z sieci/portali spolecznosciowych s^ rözne, podobnie jak funkcje, z ktörych korzystaj^, a takze czas sp^dzany na uzytkowaniu sieci.

Celem niniejszej pracy jest zaprezentowanie, czym s^ sieci spolecznosciowe, jakie s^ motywy korzystania z nich, jakie s^ glöwne nurty rozwazan nad zagadnieniem nadmiernego z nich korzystania, a takze jakie informacje znajduj^ si§ w badaniach zagranicznych dotycz^cych tego zagadnienia. Ze wzgl^du na rozleglosc i zlozonosc zjawiska nadmiernego korzystania z Internetu, w niniejszej pracy rozwazania zostaly ograniczone tylko i wyl^cznie do sieci spolecznosciowych, ktöre s^ nowym zjawiskiem. Zacz^to je obserwowac i analizowac nie tylko pod wzgl^dem mozliwosci tech-nologicznych, ale takze ich wplywu na uzytkowniköw, m.in. w sferze psychicznej.

Na podstawie przegl^du literatury autorzy odpowiadaj^ na pytanie, czy mozna möwic o uzaleznieniu, nadmiernym korzystaniu czy problemowym uzytkowaniu sieci spolecznosciowych. Zagadnienie to jest niezwykle trudne do badania ze wzgl^du na brak kryteriöw, ktöre stanowilyby wyznacznik tego, kiedy mamy do czynienia z uza-leznieniem czy tez nadmiernym uzytkowaniem. Brakuje röwniez opracowan w j^zyku polskim, ktöre zwracalyby uwag§ na istnienie problemu nadmiernego korzystania z sieci spolecznosciowych.

Celem pracy nie jest analiza zjawiska uzaleznienia od Internetu.

SIECI SPOLECZNOSCIOWE JAKO ZJAWISKO

Pröbuj^c odpowiedziec na pytanie, czym jest siec spolecznosciowa, mozna napot-kac kilka problemöw definicyjnych. Poj^cie „siec spolecznosciowa" nie posiada swojej definicji w j^zyku polskim. Z oxfordzkiego slownika j^zyka angielskiego - wydanie internetowe -dowiadujemy si§, ze social network (siec spoleczna/spolecznosciowa)

to „siec spolecznych interakcji i zwi^zkow osobistych, a takze nalez^ce do poszcze-golnych osob strony internetowe lub inne aplikacje, ktore pozwaj uzytkownikom na komunikowanie si? ze sob^ poprzez umieszczanie informacji, komentarzy, wia-domosci, obrazow itp." [1]. Pod haslem social networking kryje si? definicja podobna do wspomnianej wyzej, natomiast skupia si? ona na znaczeniu interakcji pomi?dzy uzytkownikami danej strony internetowej oraz na poszukiwaniu za jej posrednic-twem osob o podobnych zainteresowaniach [2]. Boyd i Ellison [3: 211] definiuj^ sieci spolecznosciowe (social network sites) jako „serwisy internetowe umozliwiaj^ce jednostkom: 1. konstruowanie publicznych lub semi-publicznych profili wewn^trz ograniczonego systemu, 2. Utworzenie listy innych uzytkownikow, z ktorymi s^ powi^zane oraz 3. ogl^danie wlasnej listy powi^zan i tych [list - przyp. autorow] stworzonych przez innych wewn^trz systemu".

W zwi^zku z tym, ze w Polsce zamiennie uzywa si? okreslen: serwis spolecz-nosciowy, siec spolecznosciowa oraz portal spolecznosciowy, to w niniejszej pracy autorzy poslugiwac si? b?d^ rowniez zamiennie tymi okresleniami.

Do najpopularniejszych na swiecie sieci spolecznosciowych nalez^ (dane z kwiet-nia 2013): Facebook (odwiedza go miesi?cznie ok. 750 mln uzytkownikow), drugi w kolejnosci jest Twitter (250 mln), a na trzecim miejscu znajduje si? portal LinkedIn (110 mln) [4]. Wsrod Polakow (stan na luty 2013) najwi?ksz^ popularnosci^ cie-szy si? rowniez Facebook (ok. 14 mln uzytkownikow). Znaczn^ grup? uzytkownikow skupiaj^ wokol siebie takze grupa GG Network (ok. 8,4 mln) oraz grupa Nk.pl (ok. 8 mln) [5]. Z serwisow spolecznosciowych korzystaj^ osoby w roznym wieku. Wedlug Krefta [6], powoluj^cego si? na dane z PAP, osoby w wieku 7-14 lat stano-wi^ 11,6% ogolu uzytkownikow tych serwisow, w wieku 15-24 - ok. 25%, 25-34 - 25,86%, 35-44 - 17,32%, 45-54 - 10,68%. Najmniej liczn^ grup? stanowi^ osoby powyzej 55 roku zycia - 9,53%. Szacuje si?, ze ok. 90% internautow to posiadacze kont na portalach spolecznosciowych.

Funkcjonowanie portali/sieci spolecznosciowych oparte jest na tworzeniu wla-snych profili uzytkownikow. Dzi?ki takiej funkcji osoba posiadaj^ca konto na danym portalu moze umieszczac na nim roznego rodzaju informacje, zdj?cia i filmy czy tez linki do stron, ktore lubi lub chce si? nimi podzielic z innymi osobami. Sieci spolecznosciowe poszerzaj^ zakres swojego dzialania o umieszczanie aplikacji, ktorych uzyt-kownicy mog^ uzywac podczas przebywania na swoim profilu. Podstaw^ dzialania portali jest jednak mozliwosc komunikowania si? z innymi uzytkownikami. Moze si? to odbywac za posrednictwem wewn?trznej wymiany wiadomosci (wewn?trzna poczta) lub wbudowanych komunikatorow do rozmow w czasie rzeczywistym. Sieci spolecznosciowe pozwaj na wyszukiwanie znajomych, a takze osob, ktore np. podziej nasze zainteresowania. Dodanie ich do grona znajomych umozliwia im ogl^danie zawartosci danego profilu uzytkownika. Profil mozna zabezpieczyc przed osobami niepoz^danymi, co pomaga w utrzymaniu pewnej dozy prywatnosci. Uzyt-kownicy sami decyduj^, jakie informacje znajd^ si? na ich profilach oraz kto b?dzie mogl je ogl^dac. Portale spolecznosciowe mog4 stanowic narz?dzie do kreowania wlasnego wizerunku z tego wzgl?du, ze informacje, jakie uzytkownicy umieszczaj^,

s^ przez nich samych wybierane, a co wi^cej, cz^sto przedstawiaj^ siebie samych w bardziej pozytywnym swietle, np. poprzez opracowanie graficzne zdj^c umiesz-czanych na profilu [7].

Sieci spolecznosciowe staly si§ niezwykle popularne, co sprawia, ze mozna wobec nich uzyc okreslenia fenomen lub zjawisko. Internet, ktory zasadniczo zmienil funk-cjonowanie gospodarki, ekonomii czy sposobu pracy, wplyn^l tez znacz^co na zycie codzienne ludzi. Komunikacja mi^dzyludzka odbywa si§ juz nie tylko poprzez kontakt twarzq w twarz, ale coraz cz^sciej ma miejsce w sieci, gdzie jest obecna na wielu poziomach i nie jest ograniczona czasem b^dz przestrzeni^, w ktorej si§ znajdujemy. Osoby w wieku dorastania sp^dzaj^ znaczn^ ilosc czasu na portalach spolecznoscio-wych, dlatego warto przygl^dac si§ nie tylko pozytywnym stronom korzystania z nich, ale rowniez wskazac na zagrozenia. Zacz^to si§ zastanawiac, czy mozna w odniesieniu do korzystania z SNS stosowac okreslenia: uzaleznienie, problemowe uzytkowanie czy nadmierne uzytkowanie, co wskazywaloby na trudnosci zwi^zane z nadmiernym zaabsorbowaniem aktywnosci^ na portalach spolecznosciowych. Problemy te zostan^ omowione w dalszej cz^sci artykulu.

MOTYWY KORZYSTANIA Z SIECI SPOLECZNOSCIOWYCH

Pomimo trwaj^cego od kilku lat systematycznego wzrostu popularnosci portali spolecznosciowych na swiecie, istnieje niewiele rzetelnie prowadzonych i systema-tycznych badan zajmuj^cych si§ motywaj do korzystania z tego typu stron. Przegl^d istniej^cych publikacji, zajmuj^cych si§ powyzsz^ tematyk^, wskazuje, ze motywy te byly zazwyczaj oceniane na podstawie tworzenia przez uzytkownikow listy powodow, dla ktorych korzystaj^ z danego portalu spolecznosciowego. Mimo ze w wielu przy-padkach pokrywaj^ si§ one, to istniej^ jednak roznice pomi^dzy ich liczb^ i tresci^. Poszczegolne zestawy motywow, tworzone przez uzytkownikow, mog4 obejmowac odmienne czynniki dotycz^ce korzystania z poszczegolnych aplikacji, dlatego nie-ktorzy badacze twierdz^, iz przydatne byloby przygotowanie narz^dzia sluz^cego do oceniania motywacji zwi^zanych z roznymi mozliwosciami, jakie daj^ sieci spolecznosciowe swoim uzytkownikom [8]. Pomimo tych trudnosci jest mozliwe okreslenie najcz^sciej powtarzaj^cych si§ pobudek zwi^zanych z korzystaniem z portali, ktore udalo si§ do tej pory wyroznic.

Istniej^ badania, ktore wskazuje na fakt, ze ludzie korzystaj^ z portali spolecznosciowych przede wszystkim w celu nawi^zywania i utrzymywania kontaktow z innymi oraz (w mniejszym stopniu) do sledzenia aktywnosci innych uzytkownikow. Pierwszy z tych motywow moze przejawiac si§ w roznych formach: sieci spolecznosciowe pozwaj na utrzymywanie relacji na odleglosc; mog4 rowniez stanowic prze-strzen do nawi^zywania nowych znajomosci, a takze ulatwiaj^ organizaj spotkan towarzyskich [3, 8, 9].

Kolejnym motywem, na jaki wskazuje si§ w badaniach zwi^zanych z korzystaniem z sieci spolecznosciowych, jest rozrywka. Obejmuj^ one bardzo wiele aplikacji

mog^cych stanowic element organizacji czasu oraz zapobiegania nudzie, takich jak: gry, grupy tematyczne czy filmy [3, 8].

Interesuj^ce badanie dotycz^ce motywow korzystania z sieci spolecznosciowych przeprowadzone zostalo przez Xu i wsp. [10]. Podstaw? teoretyczn^ dla tego badania stanowily trzy rozne teorie: teoria korzysci i gratyfikacji, teoria utylitarnej i hedoni-stycznej motywacji oraz teoria obecnosci spolecznej. Zostan^ one pokrotce przed-stawione w kolejnych akapitach.

Pierwsza z tych teorii jest przydatna w opisie potrzeb, ktore s^ wazne dla ludzi oraz powoduj^, ze przywi^zuj^ si? do okreslonych mediow. Gratyfikacje wynikaj^ce z korzystania z nich mog4 miec charakter instrumentalny (np. poszukiwanie informa-cji) lub nieinstrumentalny (np. rozrywka). Teoria ta opiera si? na trzech zalozeniach: po pierwsze, ludzie s^ aktywnymi uzytkownikami srodkow przekazu, po drugie, wybor okreslonych mediow zwi^zany jest z okreslonymi celami komunikacyjnymi, a ludzkie zachowania s^ na nie ukierunkowane, po trzecie: ludzie ci s^ swiadomi wlasnych motywow wplywaj^cych na wybor danego medium [10].

Druga teoria dotyczy sposobu, w jaki ludzie dokonuj^ zakupow. Motywacja uty-litarna zwi^zana jest z praktycznym aspektem danego zakupu: to decyzja racjonalna, krytyczna i zorientowana na cel. Z kolei motywacja hedonistyczna koncentruje si? na potrzebach emocjonalnych konsumentow i obejmuje takie korzysci, jak uczucie szcz?scia, radosci czy zmyslowosci [10].

Obecnosc spoleczna, na ktorej opiera si? trzecia z teorii istotnych dla Xu i wsp. [10], jest z kolei definiowana jako stopien, w jakim dane medium umozliwia jego uzytkownikom nawi^zywanie osobistych zwi^zkow z innymi, doswiadczanie innych jako „psychologicznie obecnych" oraz odczuwanie kontaktu z drugim czlowiekiem za posrednictwem danej formy komunikacji [10].

Opisane powyzej teorie stanowily dla Xu i wsp. [10] podstaw? teoretyczn^ do opra-cowania modelu badania maj^cego na celu wskazanie, jakie motywy kieruj^ ludzmi korzystaj^cymi z SNS. Stworzyli oni narz?dzie oceniaj^ce osiem rodzajow gratyfikacji uzyskiwanych dzi?ki portalom spolecznosciowym: okazywanie uczuc (affection), orga-nizacja (coordination), ujawnianie (disclosure), rozrywka (entertainment), ucieczka od problemow (escape), natychmiastowy dost?p (immediate access), relaks (relaxation) oraz symbol statusu (stylishness). Aktywnosc na Facebooku podzielona zostala na podstawie mozliwych aktywnosci na: zamieszczanie postow, przegl^danie, dzielenie si?, odpowia-danie i granie. Autorzy niniejszej pracy stwierdzaj^, ze wyniki tego badania byly zaska-kuj^ce: podczas, gdy cz?sc badaczy wczesniej uznawala, ze portale spolecznosciowe sluz^ przede wszystkim do zabawy, zdaniem Xu i wsp., natychmiastowy dost?p (prze-kraczaj^cy czasowe oraz geograficzne ograniczenia), organizacja (roznego typu wyda-rzen towarzyskich, dokonywanie ustalen oraz rozpowszechnianie informacji na ich temat) oraz okazywanie uczuc (wyrazanie sympatii czy przejawianie zainteresowania wzgl?dem innych osob) wykazuj^ silny, pozytywny zwi^zek z korzystaniem z portali spolecznosciowych. Natomiast motyw rozrywki byl w niewielkim stopniu powi^zany z uzytkowaniem SNS. Warto zatem podkreslic, ze motywy utylitarne (wczesniej-sze badania koncentrowaly si? na analizie hedonistycznych aspektow uzytkowania

portali) pozwaj wyjasnic, co sprawia, ze ludzie korzystaj^ z takich portali jak Face-book czy Twitter i jakiego rodzaju gratyfikacji oczekuj^ oraz jak^ uzyskuj^ [10].

Do interesuj^cych wnioskow doszli rowniez na podstawie istniej^cej literatury Nadkarni i Hoffman [11]. Badacze ci proponuj 4 model wyjasniaj ^cy motywy korzy-stania z sieci spolecznosciowych opieraj^cy si§ na dwoch potrzebach: potrzebie przynaleznosci (rozumianej jako „wewn^trzny nap^d" do utrzymywania kontaktow z innymi oraz uzyskiwania akceptacji spolecznej) oraz potrzebie autoprezentacji (traktowanej jako proces ci^glego zarz^dzania wywieranym wrazeniem). Elementy te mog4 wyst^powac l^cznie lub samodzielnie.

Autoprezentacja okazala si§ byc rowniez istotnym motywem korzystania z sieci spolecznosciowych w badaniu Gulnar i wsp. [12]. Badacze ci wykazali, ze przeciwnie do panuj^cego przekonania, ze stron tych korzysta si§ nie tylko do utrzymywania dawnych znajomosci. Uzytkownicy sieci spolecznosciowych maj4 bowiem okazj§ zaprezentowania siebie poprzez ukazywanie wlasnych zdj^c, filmow, wyj^tkowych zainteresowan, stylu zycia czy hobby, a zatem - do wykreowania korzystnego wize-runku wlasnej osoby wsrod innych osob korzystaj^cych z danego portalu. Dodat-kowymi motywami korzystania z sieci spolecznosciowych, jakie wykazali w tym badaniu Gulnar i wsp. [12] byly:

• narcyzm;

• zaabsorbowanie mediami (media drenching i performance), na ktore skladalo si§ cz^ste sprawdzanie i przegl^danie zdj^c uzytkownikow, oczekiwanie od innych, ze aktualizowac swoje zdj^cia oraz przeswiadczenie, ze perma-nentne sprawdzanie zdj^c innych uzytkownikow jest cz^sci^ zycia danej osoby;

• organizacja czasu (strukturalizacja czasu w codziennej rutynie, nieswiadome sprawdzanie konta);

• poszukiwanie informacji (ksztaltowanie opinii na rozne tematy, nad^zanie za nowymi technologiami, poszukiwanie nowych albumow, zdj^c);

• indywidualny status (bycie wspieranym przez innych, tworzenie lepszych ocze-kiwan co do przyszlosci, podwyzszanie wlasnego statusu);

• utrzymywanie zwi^zkow z innymi (utrzymywanie kontaktu z ludzmi poznanymi w przeszlosci, porozumiewanie si§ z aktualnymi znajomymi)

• oraz rozrywka (przyjemne sp^dzanie czasu).

Okazalo si§, ze dla m^zczyzn glownymi czynnikami motywacyjnymi do korzystania z SNS bylo zaspokojenie narcystycznych potrzeb i autoprezentacja, natomiast dla kobiet - poszukiwanie informacji i utrzymywanie znajomosci.

Wiele badan wskazuje rowniez na pewne cechy osobowosci, ktore wykazuj^ zwi^-zek z motywaj do korzystania z sieci spolecznosciowych. Najcz^sciej pojawiaj^cymi si§ wymiarami osobowosci analizowanymi w odniesieniu do portali spolecznosciowych s^ samoocena i narcyzm, ktory niejednokrotnie pojawial si§ we wczesniejszych opisach badan, koncentruj^cych si§ na motywach korzystania z SNS, a nie jak to ma miejsce w tym przypadku - na cesze „narcyzmu" jako zmiennej wplywaj^cej na zachowania zwi^zane z uzytkowaniem portali spolecznosciowych. Na korzystanie z SNS wplywaj^ takze wyst^powanie poczucia osamotnienia i niepokoj.

Mehdizadeh [13] wykazala, ze osoby, ktore charakteryzuj^ si? wyzszym nat?ze-niem narcyzmu cz?sciej loguj^ si? na swoim koncie na portalu spolecznosciowym oraz sp?dzaj4 w sieci wi?cej czasu. Zaleznosc ta najcz?sciej bywa tlumaczona faktem, ze sieci spolecznosciowe mog4 stanowic idealn^ przestrzen dla uzyskiwania uwagi od innych osob oraz zwi?kszania liczby swoich zwolennikow. Dodatkowo, w badaniu tym wykazano rowniez zwi^zek pomi?dzy nizszym poziomem samooceny a wi?ksz^ aktywnosci^ przejawian^ na portalach spolecznosciowych. Zwi^zek ten cz?sto wyka-zywany jest w roznych badaniach: sieci spolecznosciowe oferuj^ srodowisko wysoce kontrolowane, jesli chodzi o autoprezentacj? i mozliwosc zarz^dzania wlasnym wize-runkiem, zatem osobom o niskiej samoocenie daje to mozliwosc ukazania spolecznie poz^danego obrazu wlasnej osoby i podwyzszenia poziomu samooceny [13, 14, 15].

Samotnosc i niepokoj s^ rowniez jednymi z najcz?stszych motywow korzystania z sieci spolecznosciowych. Jednostki, ktore charakteryzuj^ si? wyzszym niepokojem, z wi?kszym prawdopodobienstwem b?d^ odwiedzac tego typu strony w celu zmniej-szenia wlasnej samotnosci, spowodowanej niesmialosci^ i spolecznym niepokojem zwi^zanym z interakcjami w realnym swiecie. Jako ze Facebook i inne portale stanowi^ zrodlo kontaktu z ludzmi, nie dziwi fakt, ze osoby, ktore charakteryzuj^ si? wyzszym poziomem odczuwanej samotnosci, cz?sciej korzystaj^ z tej formy kontaktu [16].

Powyzszy przegl^d dost?pnej literatury dotycz^cej motywow korzystania z sieci spolecznosciowych wyraznie ukazuje, jak rozne mog4 byc czynniki wplywaj^ce na korzystanie z takich stron, jak Facebook czy Twitter. Niemozliwe jest wyroznienie jedynego i uniwersalnego motywu angazowania si? w aktywnosc na portalach spolecznosciowych, gdyz tak jak wielu jest ich uzytkownikow, tak wiele potrzeb mog4 one zaspokajac, a do najwazniejszych z nich nalez^: potrzeba kontaktu, rozrywki, przynaleznosci czy autoprezentacji.

UZALEZNIENIE OD SIECI SPOLECZNOSCIOWYCH - TRUDNOSCI DEFINICYJNE I DIAGNOSTYCZNE

Wedlug Mi?dzynarodowej Klasyfikacji Chorob i Problemow Zdrowotnych ICD-10, zespol uzaleznienia (dependence syndrome) - w odniesieniu do zaburzen wywolanych uzywaniem substancji psychoaktywnych - „obejmuje objawy behawioralne, poznaw-cze i fizjologiczne, ktore rozwijaj^ si? po wielokrotnym uzyciu danej substancji i ktore zazwyczaj obejmuje siln^ potrzeb? przyjmowania srodka, trudnosci z kontrolowa-niem jego uzywania, uporczywe uzywanie pomimo szkodliwych nast?pstw, przed-kladanie przyjmowania srodkow ponad inne zaj?cia i zobowi^zania, zwi?kszon^ tole-rancj?, a czasem wyst?powanie objawow fizycznych zespolu abstynencyjnego" [17].

Goodman [18: 1406] definiuje uzaleznienie jako: „proces, za pomoc^ ktorego dane zachowanie moze byc zarowno zrodlem gratyfikacji, jak i zapewniac ucieczk? od wewn?trznego dyskomfortu, wzorzec tego zachowania jest charakteryzowany przez utrat? kontroli i kontynuacj? pomimo istotnych negatywnych jego konsekwencji". Autor poruszal w swoich rozwazaniach zarowno kwesti? uzaleznien od substancji,

jak i od czynnosci. W odniesieniu do uzaleznien behawioralnych brak jest zgodnosci co do tego, jakie kryteria powinno spelniac zachowanie, aby okreslic je mianem uzaleznienia. Wyznacznikami tego typu uzaleznien s^ cz^sto kryteria stosowane w przy-padku uzaleznien od substancji psychoaktywnych. Griffiths [19, 20], opieraj^c si§ na zalozeniu Browna z 1993 roku, wskazal nast^puj^ce kryteria uzaleznienia: dominacja (salience), zmiana nastroju (mood modification), tolerancja (tolerance), objawy absty-nencyjne (withdrawal symptoms), konflikt (conflict) i nawrot (relapse). Przykladami uzaleznien behawioralnych s^ m.in. uzaleznienie od zakupow, seksu, jedzenia, pracy, nowoczesnych technologii [17]. Problemowe (nadmierne) korzystanie z Internetu jest przedmiotem wielu badan [21, 22], w tym takze polskich [23, 24, 25] i krytycznych dyskusji, czy rzeczywiscie od tego medium mozna si§ uzaleznic [26]. Przedstawiono propozyj kryteriow diagnostycznych mog^cych wskazywac na uzaleznienie od Internetu, ktore zostaly sformulowane przez pionierk^ tego zagadnienia - Kimberly S. Young. Punktem wyjscia do opisu objawow uzaleznienia od Internetu byly dla niej kryteria patologicznego uprawiania hazardu [21]. Ponizej kryteria uzaleznienia od Internetu wedlug Young (opracowanie wlasne na podstawie: Young, 1998).

• Zaabsorbowanie Internetem.

• Uzyskanie satysfakcji wymaga sp^dzania w Internecie coraz wi^cej czasu.

• Nieudane wysilki kontrolowania, zaprzestania b^dz ograniczenia uzytkowania Internetu.

• Odczuwanie niepokoju, doswiadczanie zmiennosci nastroju, przygn^bienia b^dz irytacji, kiedy podejmowane s^ proby ograniczenia lub zaprzestania korzystania z Internetu.

• Przebywanie w sieci dluzej niz to bylo planowane.

• Narazenie si§ na utrat§: waznej relacji, pracy, szansy w szkole lub karierze zawo-dowej z powodu korzystania z Internetu.

• Oklamywanie czlonkow rodziny, terapeuty lub innych osob w celu zatajenie skali zaangazowania w korzystanie z Internetu.

• Internet jako forma ucieczki od problemow lub uwolnienia si§ od dysforycznego nastroju.

Zwraca si§ uwag§ na fakt, ze osoby nadmiernie korzystaj^ce z Internetu mog4 uzaleznic si§ od jakiejs, jednej specyficznej jego funkcji, np. od gier (w tym hazardu internetowego), cyberseksu, pornografii, e-maili, komunikatorow tekstowych [22, 27, 28]. Niektorzy badacze wskazuj^ na to, ze to nie Internet sam w sobie staje si§ zrodlem uzalezniania, a mozliwosci jakie oferuje [26].

Podobny pogl^d maj4 autorzy niniejszego artykulu, gdyz ich zdaniem Internet stanowi drog§ do celu, a nie cel sam w sobie dla osoby potencjalnie uzaleznionej czy korzystaj^cej problemowo z tego medium. Dlatego zdecydowali si§ podj^c dyskusji nad tym, czy w odniesieniu do portali spolecznosciowych, takich jak: Facebook, Twitter, Nasza-Klasa, mozna mowic o uzaleznieniu, nadmiernym lub tez problemo-wym uzytkowaniu.

Jakie s^ przyczyny popularnosci sieci spolecznosciowych wsrod uzytkownikow Internetu? Portale - mimo ze zawieraj^ elementy obecne w Internecie od lat, np.

czaty, komunikatory, wewn?trzn^ poczt?, mozliwosci dodawania zdj?c - pozwaj uzytkownikowi na korzystanie ze wszystkich elementow prawie jednoczesnie. Atrak-cyjne jest w nich rowniez to, ze mozna na nie wchodzic nie tylko za posrednictwem komputera, ale rowniez uzywaj^c do tego celu telefonu komorkowego. Opisane wczes-niej motywy/potrzeby mog4 byc realizowane za pomoc^ jednego medium (portalu), a to, co si? na nim dzieje, jest kreowane przez uzytkownikow, co stanowi dodatkowe urozmaicenie funkcjonowania w sieci.

Ze wzgl?du na ogromn^ popularnosc, jak^ ciesz^ si? sieci spolecznosciowe, szcze-golnie wsrod osob mlodych, zacz?to zwracac uwag?, czy nie dochodzi tu do nad-miernego korzystania czy tez do uzaleznienia.

Karaiskos i wspolpracownicy opisali pacjentk?, u ktorej stwierdzono objawy cha-rakterystyczne dla uzaleznienia. Pacjentka zostala zwolniona z pracy z powodu ci^glej obecnosci na Facebooku i niewykonywania swoich sluzbowych obowi^zkow. Takze podczas badania diagnostycznego probowala pol^czyc si? z Facebookiem i odczytac wiadomosci. Dodatkowo rozwin?ly si? u niej objawy, takie jak: lagodne zaburze-nia l?kowe czy bezsennosc [29]. Wspomniany przyklad stanowi zobrazowanie tego, jak moze objawiac si? uzaleznienie od portali spolecznosciowych. Dodatkowo Kuss i Griffiths [30] wskazuj^, ze osoby nadmiernie korzystaj^ce z portali spolecznosciowych mog^ doswiadczac objawow podobnych do tych, ktore wyst?puj^ u osob uzaleznionych od substancji psychoaktywnych lub osob z innymi uzaleznieniami

0 charakterze behawioralnym. Nasuwa si? pytanie, jakiego okreslenia nalezaloby uzyc, aby opisac trudnosci, ktore pojawiaj^ si? wsrod uzytkownikow popularnych sieci spolecznosciowych? Kuss i Griffiths [30] proponuj^ poj?cie uzaleznienia od portali i sugeruj^, aby wyznacznikiem byly kryteria zespolu uzaleznienia wg ICD-10

1 uzaleznienia od substancji psychoaktywnych wg DSM-IV.

W mysl zaproponowanego rozwi^zania, kryteria uzaleznienia od portali spolecznosciowych moglyby przyj^c podan^ nizej form?1.

• Wzrost tolerancji, czyli potrzeba sp?dzania coraz wi?kszej ilosci czasu na portalu, aby uzyskac ten sam poziom zadowolenia.

• Symptomy odstawienia - pogorszenie samopoczucia, kiedy dochodzi do zaprze-stania korzystania z sieci spolecznosciowej, w tym: stany l?kowe, depresyjne, rozdraznienie.

• Korzystanie z sieci spolecznosciowych w wi?kszym wymiarze czasu niz to bylo zakladane.

• Utrata kontroli - niemoznosc zapanowania nad czasem sp?dzanym na korzy-staniu z portali; porazki doznawane przy probach ograniczenia lub zaprzestania uzytkowania.

• Podejmowanie dzialan maj^cych na celu wygospodarowanie wi?cej czasu na korzystanie z portalu, podporz^dkowanie temu wszystkich aktywnosci.

• Redukcja lub porzucenie aktywnosci w sferze spolecznej, zawodowej lub rekre-acyjnej z powodu korzystania z portali.

• Korzystanie z portali mimo problemow wywolanych przez ich uzytkowanie.

1 opracowanie wlasne na podstawie klasyfikacji DSM-IV-TR [31]

Rozpatruj^c zagadnienie uzaleznienia od portali spolecznoscowych mozna dodatkowo odniesc si§ do Griffithsa [19], ktory rozroznia uzaleznienie o charakte-rze pierwotnym i wtornym. Uzaleznienie pierwotne wyst^puje wowczas, gdy zacho-wanie problemowe jest nagrod^ sam^ w sobie (dostarcza odpowiedniej stymula-cji). O uzaleznieniu wtornym jest mowa, gdy zachowanie problemowe przyjmuje form§ ucieczki - stanowi zast^pcze rozwi^zanie dla ukrytego problemu wlasciwego. Griffiths [19] uwaza, ze jesli wyeliminowany zostanie ukryty problem, to zachowanie uzaleznieniowe zniknie.

Potencjalne uzaleznienie od portali spolecznosciowych wpisuje si§ zarowno w opis dotycz^cy pierwotnego, jak i wtornego uzaleznienia. Osoby, ktore spelnialyby kryteria uzaleznienia od portali mog4, z jednej strony traktowac korzystanie z sieci spolecznosciowych jako form§ gratyfikacji, tym samym angazowac si§ dalej w t§ aktywnosc, z drugiej zas, portal moze stanowic dla nich odskoczni^ od problemow doskwieraj^-cych im w codziennym zyciu, ktore s^ maskowane przez uzytkowanie portalu.

Podsumowuj^c, konieczne s^ badania ukierunkowane na wskazanie jasnych kry-teriow uzaleznienia od portali spolecznosciowych, b^dz potwierdzenie proponowa-nych rozwi^zan. Warto, aby planowane badania nad zagadnieniem uzaleznienia od sieci spolecznosciowych mialy nie tylko form§ badan ilosciowych, ale i jakosciowych (studia przypadkow). Mog4 one bowiem dostarczyc cennych informacji na temat przebiegu uzaleznienia i jego wplywu na funkcjonowanie uzaleznionej osoby w roz-nych obszarach jej zycia [30]. Wskazanie precyzyjnych kryteriow uzaleznienia moze byc rowniez istotne z terapeutycznego punktu widzenia. Konieczne jest opracowanie oddzialywan terapeutycznych, uwzgl^dniaj^cych znaczenie Internetu we wspolczesnej kulturze. Calkowita rezygnacja z tego medium wydaje si§ bowiem niemozliwa [30].

BADANIA NAD KORZYSTANIEM Z SIECI SPOLECZNOSCIOWYCH

Dokonano przegl^du literatury opublikowanej do lutego 2013 roku w czasopi-smach naukowych polskich i zagranicznych oraz w monografiach naukowych, szu-kaj^c wynikow badan, przegl^dow badan oraz rozwazan teoretycznych dotycz^cych nadmiernego korzystania z sieci spolecznosciowych. Przejrzano cztery najwi^ksze bazy elektroniczne EBSCO, Wiley, Science Direct oraz Web of Knowledge. Dodat-kowo przeanalizowano pismiennictwo zawarte w wyszukanych doniesieniach. Zasto-sowano nast^puj^ce slowa kluczowe: uzaleznienie behawioralne (behavioral addiction), sieci spolecznosciowe i uzaleznienie (social networking sites and addiction), sieci spolecznosciowe i problematyczne uzytkowanie (social networking sites and problematic use), sieci spolecznosciowe i nadmiernie uzytkowanie (social networking sites and excessive use) oraz hasla zwi^zane z najbardziej popularnym portalem spolecznosciowym Facebook (Facebook and addiction, Facebook and problematic use, Facebook and excessive use).

Rysunek 1 przedstawia graficznie zestawienie wyszukanych rekordow. Na pod-stawie zgromadzonych materialow do dalszej analizy wybrano 13 doniesien zagra-

Rysunek 1. Graficzne przedstawienie wynikow selekcji rekordow Figure 1. Graphic presentation of record selection

nicznych, w ktorych poruszany byl problem nadmiernego korzystania z sieci spolecznosciowych: 11 artykulow oryginalnych [32-42] i 2 prace magisterskie [43, 44]. Wyszukano takze 3 artykuly pogl^dowe [30, 45, 46] i 1 studium przypadku [29], ale informacje w nich zawarte nie zostaly umieszczone w tabeli i nie poddano ich dogl?bnej analizie.

W Polsce badanie dotycz^ce problemowego uzytkowania Internetu przeprowadzil Poprawa [25]. Korzystanie z SNS zostalo uwzgl?dnione jako element korzystania z Internetu oraz zostalo uj?te jako jeden z mozliwych przejawow problemowego uzytkowania Internetu. W zwi^zku z tym, ze zgodnie z wiedz^ autorow artykulu, badanie Poprawy [25] to jedyne badanie na populacji polskiej, w ktorym poruszany jest aspekt korzystania z SNS, wyniki badania uwzgl?dniono w prezentowanych analizach.

W wyszczegolnionych badaniach analizowano liczebnosc badanych grup, dane demograficzne, zastosowane narz?dzia, uzyskane wyniki oraz ograniczenia badan. Szczegolowe zestawienie przeanalizowanych wynikow badan zagranicznych znajduje si? w tabeli 1.

Tabela 1. Zestawienie badan dotycz^cych nadmiernego korzystania z sieci spolecznosciowych Table 1. The presentation of research on excessive use of social networking sites

Lp. No. Badanie Study Grupa badana Study group Wyniki Results

1 [32] N = 423 studentow students K/W: 227 M/M: 196 Wiek/Age: 22 ± 4 opracowanie narz^dzia do oceny stopnia uzaleznienia od FB: the Bergen Facebook Addiction Scale, BFAS development of a tool to assess Facebook addiction: the Bergen Facebook Addiction Scale, BFAS

2 [33] N = 300 studentow students Wiek/Age: 19-24 31% osob badanych uzaleznionych od SNS 31% of subjects addicted to SNS

3 [34] N = 1257 studentow students K/W: 739 M/M: 518 m^zczyzni bardziej uzaleznieni od FB niz kobiety men more addicted to FB than women roznice w stopniu uzalezniania od FB w zaleznosci od roku studiow differences in addiction levels depending on year of the study

4 [35] N = 63 studentow students K/W: 60,3% M/M: 39,7% Wiek/Age: 22 zwi^zek mi^dzy uzaleznieniem od FB a nisk^ samoocen^, depresj^ i brakiem umiej^tnosci spolecznych relationship between FB addiction and low self-esteem, depression and lack of social skills

5 [36] N = 281 studentow students K/W: 72% M/M: 28% Wiek/Age: 20,17 ± 1,4 problemowe korzystanie z Internetu u mniejszosci osob badanych (K: 16%, M: 15%) problematic use of the internet in a minority of subjects (W: 16%, M: 15%) zwi^zek pomi^dzy naduzywaniem Internetu a problemami zwi^zanymi z uzywaniem FB the relationship between the abuse of the internet and the problems associated with the use of the FB

6 [37] N = 718 uczniow szkol podstawowych i srednich primary and secondary school students Wiek/Age: 9-19 zwi^zek pomi^dzy typem aktywnosci internetowej (dotyczy rozrywki: SNS, gry online) a uzaleznieniem od Internetu the relationship between type of internet activity (associated with entertainment: SNS, online games) and internet addiction

7 [38] N = 460 uczniow szkol srednich secondary school students Wiek/Age: 11-16 33% uzytkownikow SNS sp^dza zbyt duzo czasu w SNS, 40% probowalo sp^dzac mniej czasu, a 40% mialo trudnosci, zeby oprzec si§ korzystaniu z sieci. 33% of SNS users spend too much time in the SNS, 40% of them tried to spend less time in the SNS and 40% find it difficult to resist use of the network

8 [39] N = 233 studentow students K/W: 149 M/M: 84 Wiek/Age:19 ± 2 wysoki poziom wykorzystywania SNS jest zwi^zany z nastawieniem, subiektywnymi normami oraz wlasn^ tozsamosci^ high level SNS use is associated with an attitude, subjective norms and self-identity

Tabela 1. c.d. Table 1. continued

Lp. No. Badanie Study Grupa badana Study group Wyniki Results

9 [40] N = 268 studentów students Wiek/Age: 19,1 ± 2,4 kobiety sp?dzaj^ wi?cej czasu niz zamierzaj^ na FB, odczuwj silniejsz^ wi?z ze znajomymi z FB, czasami przebywanie na FB wi^ze si? ze stresem, czasami wyst?puje poczucie uzaleznienia od FB women spend more time than they were going to on FB, feel a greater bond with friends on FB, sometimes using FB is connected with the occurrence of stress, sometimes they have a sense of dependency on FB

10 [41] N = 194 studentów students K/W: 48% M/M:52% Wiek/Age: 19-40 postrzegana przyjemnosc zwi^zana z uzytkowaniem SNS moze prowadzic do wyksztalcenia si? silnego przyzwyczajenia oraz uzaleznienia perceived enjoyment associated with the use of SNS can lead to the emergence of a strong habit and addiction

11 [42] N = 201 studentów students K/W: 153 M/M: 46 Wiek/Age: 19,07 ± 1,86 osoby z wyzszym poziomem ekstrawersji i nizszym sumiennosci wi?cej korzystaj^ z sieci spolecznosciowych i wykazuj^ wi?ksze sklonnosci do uzaleznienia od nich people with higher levels of extraversion and lower conscientiousness use SNS more and have a higher inclination to addiction to SNS

12 [43] N = 335 studentów students Wiek/Age: 19-28 34% osob badanych uzaleznionych od SNS 34% of subjects addicted to SNS pozytywna korelacja pomi?dzy samotnosci^ a cz?stosci^ i dlugosci^ czasu sp?dzanego w SNS oraz z uzaleznieniem od SNS positive correlation between loneliness and the frequency and length of time spend on SNS and SNS addiction

13 [44] N = 342 studentów students Wiek/Age: 18-24 uzaleznienia od gier w SNS moze wi^zac si? z samotnos-ci^, nud^ w czasie wolnym i najcz?sciej z plci^ m?sk^ SNS-game addiction can be associated with loneliness, leisure boredom and is more frequent in males

Legenda: FB -Facebook, SNS - siec spolecznosciowa (social networking site), K - kobiety, W - women, M - m^zczyzni, M - men

Nieliczne badania dotycz^ce nadmiernego korzystania z sieci spolecznosciowych prowadzone s^ od 2009 roku. Wi?kszosc z nich zostala przeprowadzona wsrod stu-dentow [32-36, 39-44], jedynie 3 - w mlodszych grupach wiekowych [25, 37, 38]. Pi?c badan przeprowadzono za pomoc^ kwestionariuszy „papier-olowek" [25, 32, 33, 37, 40, 44], trzy poprzez kwestionariusze online [36, 41, 43], a w przypadku pi?ciu nie podano, w jaki sposob uzyskano wyniki [34, 35, 38, 39, 42].

W szesciu badaniach wykorzystano test uzaleznienia od Internetu zapropono-wany przez Young - The Internet Addiction Test (IAT) zmodyfikowany na potrzeby

wybranej sieci spolecznosciowej [34, 35, 36, 37, 43, 44]. W badaniach prowadzonych wsrod chinskich studentow [43, 44] IAT zostal przystosowany do najpopularniejszej chinskiej sieci spolecznosciowej, jak^ jest Xiaonei.com. W pozostalych badaniach [34, 35, 36 i 37] IAT byl modyfikowany przez badaczy na potrzeby najcz^sciej uzytkowa-nego portalu, jakim jest Facebook, m.in. The Facebook Addition Scale opracowany przez Cam i Isbulan [34]. Andreasen i wsp. [32] zaprojektowali kwestionariusz do oceny uzalezniania od Facebooka - The Bergen Facebook Addiction Scale (BFAS). BFAS jest narz^dziem do oceny stopnia uzaleznienia od Facebooka o dobrych wlas-ciwosciach psychometrycznych (RMSEA = 0,046; CFI = 0,99; a Cronbacha = 0,82). Wykazano, ze wysokie wyniki w BFAS s^ zwi^zane z opoznionym czasem kladzenia si§ spac i wstawania. Ponadto, stwierdzono pozytywn^ korelaj pomi^dzy wynikami w BFAS a neurotyzmem i ekstrawersj^ oraz negatywn^ korelaj mi^dzy wynikami BFAS a sumiennosci^ [32].

W badaniu prowadzonym przez Popraw^ [25] wykorzystano skonstruowan^ na potrzeby badania skal§ do pomiaru Problematycznego Uzytkowania Internetu (PUI). Wyniki uzyskiwane przez nastolatkow (15-19 lat) w tej skali byly korelowane z aktywnosciami podejmowanymi przez nich w Internecie (ich cz^stotliwosci^). Nie odnotowano istotnych zwi^zkow, zarowno w grupie chlopcow, jak i dziewcz^t, pomi§-dzy wynikami w skali Problematycznego Uzytkowania Internetu a korzystaniem z portali spolecznosciowych, co wskazuje, ze korzystanie z sieci nie jest powi^zane z konstruktem problemowego uzytkowania Internetu w tej grupie wiekowej. Byc moze oddzielna analiza osob, ktore korzystaj^ z Internetu w sposob problemowy oraz osob tym zagrozonych dalaby inny obraz uczestnictwa sieci spolecznosciowych w tym zjawisku.

Zagraniczni badacze [36, 38, 40] zwracaj^ uwag§ na istotne statystycznie roznice w sposobie korzystania z SNS oraz na prawdopodobienstwo uzaleznienia si§ od SNS w zaleznosci od plci osob badanych. Stwierdzono, ze kobiety cz^sciej loguj^ si§ do Facebooka (FB), sp^dzaj^ wi^cej czasu na czynnosciach zwi^zanych z FB, co cz^sto wi^ze si§ z mniejsz^ ilosci^ snu, odczuwaj^ silniejsz^ wi^z ze znajomymi z FB niz m^zczyzni oraz czasem maj^ poczucie uzalezniania od FB [36, 40]. Jednak w badaniach studentow Sakarya University w Turcji wykazano, ze m^zczyzni byli bardziej uzaleznieni od FB niz kobiety [34].

Porownywano, czy wyst^puje zwi^zek pomi^dzy cechami osobowosci, poziomem samooceny a prawdopodobienstwem uzaleznienia od SNS [35, 45]. Stwierdzono ist-nienie pozytywnej zaleznosci pomi^dzy nisk^ samooceny, depresj^ i brakiem umie-j^tnosci spolecznych a uzaleznieniem od FB [35]. Wykazano, ze cechy osobowosci i poziom samooceny pozwaj przewidziec sposob korzystania i sklonnosc do uzaleznienia od SNS [42]. Osoby z wyzszym poziomem ekstrawersji i nizszym sumien-nosci intensywniej korzystaj^ z SNS i wykazuj^ wi^ksze sklonnosci do uzaleznienia od sieci [42].

Badacze wskazali na znacz^ca rol§ postrzeganej przyjemnosci (perceived enjoyment) zwi^zanej z korzystaniem z SNS [41, 37, 44]. Jak wynika z badania Leung i wsp. [37] typ aktywnosci internetowej skoncentrowany na rozrywce (SNS, gry online)

jest pozytywnie zwi^zany z uzaleznieniem od Internetu i wszystkimi objawami tego uzalezniania. Sugeruje to, ze aktywnosc internetowa nastawiona na rozrywk? (leisure-oriented) moze byc bardziej uzalezniaj^ca niz komunikowanie si? przez e-mail lub przegl^danie stron internetowych [37]. Przyjemnosc, jakiej dostarcza korzystanie z SNS, z jednej strony zwi?ksza zaangazowanie w wykonywan^ czynnosc, ale z dru-giej, moze prowadzic do powstania silnego przyzwyczajenia, a u niektorych osob nawet do uzaleznienia [41].

Przeanalizowane badania dotycz^ce nadmiernego korzystania z sieci spolecznos-ciowych nie pozwaj na wyci^gni?cie jednoznacznych wnioskow, gdyz podlegaj^ kilku ograniczeniom. Badania byly prowadzone za pomoc^ kwestionariuszy wypel-nianych samodzielnie online. Ten sposob zbierania danych pozwolil na uzyskanie duzej liczby informacji, jednak glownie o charakterze ilosciowym. Badania zostaly przeprowadzone na specyficznych (glownie studenci), dosc nielicznych grupach osob, niereprezentatywnych pod wzgl?dem plci (przewaga kobiet). Wyniki analizowanych badan wskazuj^ na wyst?powanie uzaleznienia u 15-34% badanych [36, 33, 43]. Warto jednak zauwazyc, ze w badaniach oceniana jest sklonnosc do uzaleznienia (addiction tendencies), ktora nie moze byc utozsamiana z wyst?powaniem zaburzenia, jakim jest uzaleznienie.

WNIOSKI

1. Portale spolecznosciowe s^ istotn^ cz?sci^ zycia wspolczesnych ludzi. Ich popular-nosc sprawia, ze staly si? obiektem zainteresowan psychologow ze wzgl?du na to, ze wsrod uzytkownikow pojawiaj^ si? osoby, ktore w nadmierny sposob korzystaj^ z tego medium.

2. Sieci spolecznosciowe daj^ mozliwosc realizowania roznych potrzeb, co czyni je niezwykle atrakcyjnymi, a dodatkowo moze prowadzic do nadmiernego korzystania z nich. Do glownych motywow korzystania z portali spolecznosciowych nalez^: potrzeba kontaktu z innymi ludzmi, rozrywki, a takze autoprezentacji.

3. Brakuje jednoznacznych kryteriow oceniaj^cych problem nadmiernego korzystania z sieci spolecznosciowych. Wi?kszosc naukowcow badaj^cych to zagad-nienie posluguje si? roboczymi kryteriami zaczerpni?tymi z ICD-10 lub DSM-IV w zakresie patologicznego hazardu lub uzaleznienia od substancji psychoaktyw-nych. Autorzy rowniez sklaniaj^ si? ku takiemu rozwi^zaniu i proponuj^ prawdo-podobne kryteria uzaleznienia od portali spolecznosciowych. Ustalenie jednolitych wyznacznikow do oceny tego zjawiska przekladaloby si? nie tylko na jego lepsze umiejscowienie w obszarze wiedzy o zdrowiu psychicznym, ale rowniez ulatwiloby prac? psychiatrow, psychologow, terapeutow i innych specjalistow, ktorzy mog4 miec kontakt z osobami uzaleznionymi od korzystania z sieci spolecznosciowych.

4. Istnieje niewiele badan poruszaj^cych zagadnienie uzaleznienia czy tez nadmier-nego uzytkowania sieci spolecznosciowych. W dotychczasowych badaniach stosuje si? rozne metody oceny nasilenia czy tez wyst?powania problemu nadmiernego

korzystania z sieci spolecznosciowych. Przyjmowane s^ rozne kryteria oceny, a takze problem ten jest czçsto rozpatrywany wspolnie z uzaleznieniem od Inter-netu. Niewielka liczba doniesien na ten temat wskazuje, ze zagadnienie to jest dopiero poznawane i dostrzegana jest potrzeba lepszego przyjrzenia siç jemu. Niezbçdne jest prowadzenie dalszych badan w tym zakresie, takze wsrod polskiej populacji, aby dowiedziec siç o skali zjawiska i z jakimi innymi wlasciwosciami psychicznymi siç ono wi^ze.

PISMIENNICTWO/REFERENCES

1. Social network (24.04.2013) http://oxforddictionaries.com/definition/english/social%2Bnetwork

2. Social networking (24.04.2013) http://oxforddictionaries.com/definition/english/social%2Bne-tworking

3. Boyd DM, Ellison NB (2007) Social network sites: Definition, history and scholarship. Journal of Computer-Mediated Communication, 13, 210-230.

4. Top 15 Most Popular Social Networking Sites | April 2013 (25.04.2013) http://www.ebizmba.com/ articles/social-networking-websites

5. Megapanel luty 2013: Wi?cej uzytkownikow Google i Facebooka. Trac^ portale (25.04.2013) http:// media2.pl/badania/101749-Megapanel-luty-2013-Wiecej-uzytkownikow-Google-i-Facebooka.-Traca-portale.html

6. Kreft P (25.04.2013) Ilu polskich internautow korzysta z serwisow spolecznosciowych? http://www.komputerswiat.pl/nowosci/internet/2013/15/ilu-polskich-internautow-korzysta-z-serwisow-spolecznosciowych.aspx

7. Izdebski P, Kotysko M (2012) Autoprezentacja na portalu spolecznosciowym Facebook a narcyzm. W: Liberska H, Malina A, Suwalska-Barancewicz D (red.) Funkcjonowanie wspolczesnych mlodych ludzi w zmieniajqcym si§ swiecie. Warszawa: Difin, 202-212.

8. Tosun LP (2012) Motives for Facebook use and expressing "true self" on the Internet. Computers in Human Behavior, 28, 1510-1517.

9. Ross C, Orr ES, Sisic M, Arseneault M, Simmering MG, Orr RR (2009) Personality and motivations associated with Facebook use. Computers in Human Behavior, 25, 578-586.

10. Xu Ch, Ryan S, Prybutok V, Wen C (2012) It is not for fun: An examination of social network site usage. Information and Management, 49, 210-217.

11. Nadkarni A, Hofmann SG (2011) Why do people use Facebook? Personality and Individual Differences, 52, 243-249.

12. Gulnar B, Balci S, ^akir V (2010) Motivations of Facebook, YouTube and Similar Web Sites Users. Bilig, 54, 161-184.

13. Mehdizadeh S (2010) Self-presentation 2.0.: narcissism and self-esteem on Facebook. Cyberpsy-chology, Behavior, and Social Networking, 13, 357-364.

14. Valkenburg PM, Peter J, Schouten AP (2006) Friend networking sites and their relationship to adolescents' well-being and social self-esteem. CyberPsychology and Behavior, 9, 584-590.

15. Gonzales AL, Hancock JT (2011) Mirror, mirror on my Facebook wall: effects of exposure to Face-book on self-esteem. Cyberpsychology, Behavior, and Social Networking, 14, 79-83.

16. Clayton RB, Osborne RE, Miller BK, Oberle CD (2013) Loneliness, anxiousness, and substance use as predictors of Facebook use. Computers in Human Behavior, 29, 687-693.

17. Swiatowa Organizacja Zdrowia (2008) ICD-10. Mi§dzynarodowa Statystyczna Klasyfikacja Cho-rob i Problemow Zdrowotnych - X Rewizja, Tom I. Rozdz. V. Zaburzenia psychiczne i zaburzenia zachowania. Centrum Systemow Informacyjnych Ochrony Zdrowia, 2012. www.csioz.gov.pl/src/ files/klasyfikacje/ICD10TomI.pdf

18. Goodman A (1990) Addiction: definition and implications. British Journal of Addiction, 85, 14031408.

19. Griffiths M (1996) Behavioural addictions: An issue for everybody? Journal of Workplace Learning, 8 (3), 19-25.

20. Griffiths M (2000) Does Internet and Computer "Addiction" Exist? Some Case Study Evidence. CyberPsychology and Behavior, 3 (2), 211-218.

21. Young KS (1998) Internet addiction: The emergence of a new clinical disorder. CyberPsychology and Behavior, 1, 237-244.

22. Young KS (2009) Internet Addiction: Diagnosis and Treatment Considerations. Journal of Contemporary Psychotherapy, 39, 241-246.

23. Kaliszewska K (2010) Nadmierne uzywanie internetu. Charakterystyka psychologiczna. Poznan: Wydawnictwo Naukowe UAM.

24. Majchrzak P, Oginska-Bulik N (2010) Uzaleznienie od internetu. tódz: Wydawnictwo Akademii Humanistyczno-Ekonomicznej.

25. Poprawa R (2012) Problematyczne uzywanie internetu - symptomy i metoda diagnozy. Badania wsród dorastaj^cej mlodziezy. Psychologia Jakosci Zycia, 11 (1), 57-82.

26. Widyanto L, Griffiths M (2005) Internet Addiction: A Critical Review. International Journal of Mental Health and Addiction, 4, 31-51.

27. Cooper A (1998) Sexuality and the internet: Surfing into the new millennium. CyberPsychology and Behavior, 1, 181-187.

28. Petry N (2006) Internet gambling: An emerging concern in family practice medicine? Family Practice, 23, 4, 421-426.

29. Karaiskos D, Tzavellas E, Balta G, Paparrigopoulos T (2010) Social network addiction: A new clinical disorder? European Psychiatry, 25, 855.

30. Kuss JD, Griffiths M (2011) Online Social Networking and Addiction - A Review of the Psychological Literature. International Journal of Environmental Research and Public Health, 8, 3528-3552.

31. American Psychiatric Association (1994) Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders - IVTR. Criteria for Substance Dependence. http://www.uscourts.gov/uscourts/federalcourts/pps/ fedprob/2006-09/accountability_table1.html

32. Andreasen CS, Torsheim T, Brunborg GS, Pallesen S (2012) Development of a Facebook Addiction Scale. Psychological Reports, 110, 2, 501-517.

33. Chawada BL, Choksi RP, Chooski SB, Dari UT, Pawar AB, Bansal RK (2010) Addiction to social networking websites and its effect on life-course of college going students in Surat city. National Journal of Community Medicine, 1, 2, 174-175.

34. Cam E, Isbulan O (2012) A New Addiction for Teacher Candidates: Social Networks. Turkish Online Journal of Educational Technology - TOJET, 11 (3), 14-19.

35. Herrera M, Pacheco M, Palomar J, Zavala D (2010) Facebook Addiction Related to Low Self-Esteem, Depression and Lack of Social Skills. Psicología Iberoamericana, 18, 1, 6-18.

36. Kittinger MA, Correia CJ, Irons JG (2012) Relationship Between Facebook Use and Problematic Internet Use Among College Students. Cyberpsychology, Behavior, and Social networking, 15, 6, 324-328.

37. Leung L, Lee PS (2012) Impact of Internet Literacy, Internet Addiction Symptoms, and Internet Activities on Academic Performance. Social Science Computer Review, 30, 403-418, first published on February 13, 2012

38. Machold C, Judge G, Mavrinac A, Elliott J, Murphy AM, Roche E (2012) Social networking patterns/hazards among teenagers. The Irish Medical Journal, 105, 5, 151-152.

39. Pelling E, White KM (2009) The theory of planned behaviour applied to young people's use of social networking websites. CyberPsychology and Behavior, 12, 755-759.

40. Thompson SH, Lougheed E (2012) Frazzled by Facebook? An Exploratory Study of Gender Differences in Social Network Communication among Undergraduate Men and Women. College Student Journal, 46, 1, 88-98.

41. Turel O, Serenko A (2012) The benefits and dangers of enjoyment with social networking sites. European Journal of Information Systems, 21, 512-528.

42. Wilson K, Fornasier S, White KM (2010) Psychological predictors of young adults' use of social networking sites. Cyberpsychology, Behavior and Social Networking, 13, 173-177.

43. Wan C (2009) Gratifications and loneliness as predictors of campus-SNS websites addiction and usage pattern among Chinese college students. M.S. Thesis, Chinese University of Hong Kong: Hong Kong, China

44. Zhou SX (2010) Gratifications, loneliness, leisure boredom and self-esteem as predictors of SNS-game addiction and usage pattern among Chinese college students. M.S. Thesis, Chinese University of Hong Kong: Hong Kong, China.

45. La Barbera D, La Paglia F, Valsavoia R (2009) Social network and addiction. CyberPsychology and Behavior, 12, 628-629.

46. Echeburua E, de Corral P (2010) Addiction to new technologies and to online social networking in young people: A new challenge. Adicciones, 22, 91-95.

Adres do korespondencji/Correspondence to Martyna Kotysko

Instytut Psychologii Uniwersytetu Kazimierza

Wielkiego w Bydgoszczy

ul. Staffa 1, 85-867 Bydgoszcz

tel. (52) 370 8402

e-mail: martyna-kotysko@wp.pl

Otrzymano/Submitted: 04.11.2013 Przjto do druku/Accepted: 20.03.2014