Scholarly article on topic 'Bipolar Disorder in Women'

Bipolar Disorder in Women Academic research paper on "Psychology"

0
0
Share paper
Keywords
{""}

Academic research paper on topic "Bipolar Disorder in Women"

Psikiyatride Güncel Yakla§imlar-Current Approaches in Psychiatry 2013; 5(2):220-231 doi:10.5455/cap.20130514

Kadinlarda Bipolar Bozukluk

Bipolar Disorder in Women

Sermin Kesebir, Leman inang, ^igdem Hazal Bezgin, Fatma Cengiz

Bipolar bozuklukta cinsiyetin etkisini arajtiran ^alijmalar son yillarda giderek artmaktadir. Karma atak ve disforik durumlar, depresif atak, hizli döngülülük, mevsimsel gidij, hipotiroidi, migren ve obezite bajta olmak üzere bedensel hastalik ejtanisi bipolar bozuklugu olan kadinlarda erkeklerden daha sik gö-rülmektedir. Alkol ve madde kullanim bozuklugu ej tanisi erkek bipolar bo-zukluk olgularinda daha sik olmakla birlikte, kadinlarda alkol ve madde kul-lanim bozuklugu gelijtirme riski, erkek bipolar bozukluk olgularina göre daha yüksektir. Bipolar bozuklugu olan kadinlarda iki yajam dönemi, gebelik ve dogum sonrasi dönem, alevlenme ve yinelemeler yönünden özel önem taji-maktadir.

Anahtar Sözcükler: Kadin, cinsiyet, bipolar bozukluk, mani. ABSTRACT

The research on gender's role in bipolar disorders has drawn significant interest recently. The presentation and course of bipolar disorder differs between women and men. Women experience depressive episodes, dysphoric mood, mixed states, rapid cycling and seasonal patterns more often than men. Com-orbidity, particularly thyroid disease, migraine, obesity, and anxiety disorders laso occur more frequently in women than men. On the other hand men with bipolar disorder are also more likely than women to have problems with drug or alcohol abuse. The pregnancy and postpartum period is a time of high risk for onset and recurrence of bipolar disorder in women. Keywords: Female, gender, bipolar disorder, mania.

Hipomani ya da mani varligi döngüsel dogadaki duygudurum dö-nemleri ile karakterize olan bipolar bozukluk tanisi ifin zorunludur. Son yillardaki egilim, unipolar ya da bipolar yineleyici tüm duygudurum dönemlerinin, ejik alti durumlarini da ifine alan genij bir yelpa-zede degerlendirilmesidir. Boyutsal yaklajim bipolar bozuklukta cinsiyet fark-

iiiikiarini ön plana fikarmaktadir. Bipolar kadin olgularda iki yajam dönemi, gebelik ve dogum sonrasi dönem, alevlenme ve yinelemeler yönünden özel önem tajimaktadir.

Karma atak ve disforik durumlar, depresif atak, hizli döngülülük, mevsim-sel gidij, hipotiroidi, migren ve obezite bajta olmak üzere bedensel hastalik ejtanisi bipolar bozuklugu olan kadin olgularda erkeklerden daha sik görül-mektedir.[1] Alkol ve madde kullanim bozuklugu erkek bipolar olgularinda daha sik olmakla birlikte, kadinlarda, alkol ve madde kullanim bozuklugu gelijtirme riski erkeklere oranla daha yüksektir. [2] Ayrica erkek bipolar hasta-larda aile öyküsünde de alkolizm orani yüksektir ve bu hastalarda yasal sorun-lar daha fok görülür.[3] Bu belirgin bulgular dijinda cinsiyete bagli olarak bipolar bozuklugu hastalarinda daha birfok farkli yönler olabilecegi düjünül-mektedir.

Bu yazida bipolar bozuklukta cinsiyete bagli farkliliklar epidemiyoloji, etolojik faktörler, klinik belirtiler ve tani, ayirici tani ve tedavi yönlerinden ele alinarak kisaca degerlendirilmij ve önerilerde bulunulmujtur.

Epidemiyoloji

Bipolar bozukluk duygudurum ve enerji düzeyindeki degijimlerle karakterize yineleyici ve süregen bir ruhsal bozukluk olup, toplumda % 1.3 oraninda görülür.[4] Erkeklerde görülme sikliginin daha fazla oldugu 16 ile 25 yaj araliginin aksine, erijkinlerde bipolar bozukluk sikligi kadinlarda daha yüksek-tir.[5] Tüm toplumda kadin ve erkekte benzer olan bipolar bozukluk tip I yayginligi, bipolar bozukluk tip II söz konusu oldugunda, kadin lehine degij-mektedir. Bipolar bozukluk tip II ifin toplumsal yayginlik oranlari % 0.5 ile 1.9 arasindadir.[6,7]

Finlandiya'da yapilan toplum örneklemli bir falijmada cinsiyet ve egitim düzeyi, hipomani, fiziksel ve sosyal ilgi ve istek kaybi, algisal farpitma ve jizotipi ile ilijkili bulunmujtur. [8] Düjük egitim düzeyi tüm bilejenlerde yüksek puanlarla ilijkili iken, kadinlar hipomani, algisal farpitma ve jizotipi bilejenlerinden, erkekler ise fiziksel ve sosyal anhedoni bilejenlerinden daha yüksek puanlar almijlardir.

Evli olma oranlari bipolar kadinlarda erkeklere göre daha yüksektir. [9] Ev-li bipolar bozuklugu olan kadinlar, evli olmayanlara göre daha az sayida depresif atak gefirmekte ve depresyon jiddetleri daha düjük bulunmaktadir. Erkeklerde evli olan ve olmayanlar arasindaki tek fark, evli olmayanlarda hastaligin bajlangif yajinin daha düjük olmasidir. Bir falijmada, bipolar bozuk-

luk tip II tanili olgularin saglikli kontrollerden yogun romantik ilijkileri yö-nünden farklilik gösterdikleri bildirilmijtir. [7]

Etiyoloji

Bipolar bozukluk siklikla ergenlikte ve genf erijkin dönemde ortaya fikmak-tadir. Zamaninda ve dogru taninmasi ve koruyucu tedavisinin bajlanmasi hastaligin gidiji yönünden oldukfa önemlidir. Bu noktada kalitilabilirligi en yüksek psikiyatrik bozukluklardan biri oldugu hatirlanmalidir.[10]

^evresel etkenler hastaligin bajlangicinda ve gidijinde daha fok etkili ol-maktadir. Yapisal ve ijlevsel beyin degijiklikleri siklikla nöroendokrin ve nörobilijsel degijikliklerle birliktedir. Bugünkü bilgiler, bipolar bozuklugun nörobiyolojik patofizyolojisini ayrintili olarak afiklama konusunda yetersiz kalmaktadir.

Genetik Etkenler

Bipolar bozukluk tanili olgularin birinci derece yakinlarinda hastalanma riski toplumdakinin on kati kadardir. Ikiz falijmalarinda ej hastalanma oranini %70 bulan falijmalar vardir. Bipolar bozuklukta ailesel aktarim kadin probandlarda (ailedeki ilk hasta) erkeklere göre iki kat fazla iken, hastaligin aktarildigi focuklar arasinda cinsiyet farki bulunmamaktadir.[10] Bipolar bozukluk tanili olgularin kadin cinsiyetteki birinci derece yakinlari arasinda duygudurum bozukluklari, erkek cinsiyetteki birinci derece yakinlari arasinda alkol bagimliligi daha sik bulunmujtur.[11,12] Kadin probantlarin focukla-rinda duygudurum bozuklugu, probandin yüksek agresyon puanlari, erkek probantlarin focuklarinda duygudurum bozuklugu, probantta erken bajlan-gif, hastalik süresi ve focukluk fagi kötüye kullanimi ile birliktedir. [13]

Unipolar depresyon olgulari serotonin tajiyici gen polimorfizmi olanlar ve olmayanlar jeklinde iki gruba ayrilip, mani ve hipomani yönünden sorgulan-diginda, ss genotipi agir jiddette depresyonu olan kadinlarda mani ve hipomani ile ilijkili bulunurken, erkeklerde böyle bir ilijki gösterilmemij-tir.[14]

Baglanti ve ilijkilendirme falijmalari dopamin tajiyici gen (DAT1) bipolar bozukluk etiyopatofizyolojisinde rol oynadigini göstermijtir.[15] DAT1 67T allelindeki homozigosite sadece erkek bipolar olgularda hastaliga yatkinlik yaratan bir etken olarak gösterilmijtir.

Biyolojik Etkenler

Saglikli bireylerde cinsiyete bagli degi§iklik gösteren beyin asimetrisindeki fark bipolar hastalarda ortadan kalkma egilimindedir.[l6] Bipolar bozuklugu olan kadinlarda saglikli kadinlara göre, beyin hacmi daha küfük, beyin asimetrisi daha fazla bulunmujtur.

Beyin görüntüleme falijmalari, erkek cinsiyetinin nörogelijimsel bozuk-luklari daha fazla bulundurmasi nedeniyle, jizofreni ve bipolar bozukluk tanili olgular arasindaki karjilajtirmalarda yanlij sonuflara neden olmaktadir. Cin-siyet yönünden ejlejtirilen gruplarla yapilan bir meta-analizde, beyinde gri madde azalmasi yönünden jizofrenisi olan olgularin ön singulat korteks (ACC) ve arka yan prefrontal kortekslerinin; bipolar bozukluk olgularinin ise ACC ve frontoinsular kortekslerinin saglikli kontrollerden farkli oldugu sap-tanmijtir.[17] Bipolar bozukluk olgularinda gri madde hacmi afisindan cinsi-yetler arasinda farklilik bulunmamaktadir. On orta orbital prefrontal korteks gri madde hacminde azalma ve buna karjilik amigdala gri madde hacminde artij, bipolar bozukluk olgularinda duygusal düzensizlikten sorumlu bölgesel anormallikler olarak tanimlanmijtir. Almeida ve arkadajlarinin falijmasinda ise bipolar bozukluk olgularinda amigdala, gri madde hacmi normal sinirlar-dadir.[18] Bu falijmada bipolar bozukluk olgularinda ilk kez sol parahipokampal girus ve putamende ve fift tarafli arka orta rektal girusta azalmij gri madde hacmi gösterilmijtir. Sol arka orta rektal girus gri madde hacminde azalma, erkek bipolar bozukluk olgularinda yatkinlik belirleyici (trait) anksiyete ile birliktedir. Bu bölge somatomotor ijlev ve duygudurum düzenlenmesinden sorumlu orta prefrontal agin bulundugu yerdir.[18]

Zihinsel etkinlik ile bipolar bozuklugu olan kadinlarda erkeklere göre daha yüksek saptanan tükürük kortizol düzeyleri, tüm grupta psikotik özelligi olan atak sayisi ile, kadinlarda depresif dönem sayisi ile ilijkili bulunmujtur.[19] Ayni falijmada tükürük kortizol düzeylerinin antidepresan kullanan olgularda daha yüksek oldugu belirtilmijtir.

^evresel Etkenler

^evresel etkenlerin bipolar bozukluk patofizyolojisindeki ve duygudurum dönemlerinin gelijimindeki yeri net degildir. Psikososyal etkenlerin bipolar bozukluk etiyolojisinde genetik etkenlerle birlikte rol oynadigi düjünülmekte-dir. ^ocukluk fagi travmalari erken bajlangif ve daha yüksek sayida ejtani ile ilijkili bulunmujtur. Unipolar depresyonun bajlangici ve yinelemesinde önemli etken olan yüklü yajam olaylari bipolar bozukluk ifin daha az belirle-

yicidir. Kraepelin'e göre bu belirleyicilik hastaligin ilk dönemlerinde görece daha fazla rol oynarken, stres duyarliliginin giderek azalmasi ile daha sonraki dönemlerde silinme egilimindedir.[1]

Klinik Belirtiler ve Tani

Bipolar bozukluk kadin olgularda erkeklere göre daha gef yajta bajlar.[20] Erkek cinsiyet ve focukluk fagi antisosyal davraniji erken bajlangifli bipolar bozuklugun bir alt grubunu olujturmaktadir. [5] Ilk atak depresyon sikligi kadin bipolar bozukluk olgulari arasinda erkeklere göre daha fazladir. bipolar bozuklukta hastaligin bajlangicindan tani alana dek gefen süre kadin olgular-da erkeklere göre daha uzundur. Buna ek olarak bu olgularin dogru tani almadan önceki tanilari daha büyük bir oranla unipolar depresyondur.[21] Gef bajlangifli unipolar ve bipolar bozukluk olgulari arasinda cinsiyet farki bu-lunmamaktadir. [22]

Depresif atak, karma atak ve disforik durumlar kadinlarda daha sik ortaya fikmakta, bu dönemlerde kadinlar erkeklere göre, bajta ijtah ve kilo degijikli-gi ve orta devrede uykusuzluk olmak üzere daha fazla vejetatif belirti bildir-mektedir.[23] Hizli döngülülük ve mevsimsel gidij kadin bipolar bozukluk olgularinda daha sik izlenmektedir. Nivoli ve arkadajlari on yillik izlem falij-malarinda psikotik özelligi olan depresyon, özkiyim girijimi ve aile öyküsünde özkiyim girijimi sikliginin kadin olgularda daha yüksek oldugunu bildirmij-lerdir.[24]

Bipolar bozukluk tip II tanili kadin olgularda hastalik unipolar kadin depresif olgulara göre daha erken yajta bajlar ve atipik alt tip ölfütleri daha sik görülür.[25] Ote yandan, bipolar bozukluk tip II tanili kadin olgularda erkek olgulara göre, bajlangif yaji daha küfük, atipik ve karma depresyonlar (depresif dönem iferisinde hipomanik belirtiler) ve aile öyküsünde özkiyim girijimi daha sik, Montgomery Asberg Depresyon Derecelendirme Olfegi (MADRS) puanlari daha yüksek bulunmujtur. [6]

Manik kayma sikligini kadinlarda daha yüksek bulan falijmalarin yanisira la, erkeklerle benzer siklikta bulan arajtirmalarda mevcuttur.[26] Mani nede-niyle hastaneye yatij kadin olgularda daha sik olmaktadir. Mani görüngüsü-nün kadin ve erkek olgularda farklilajtigi yönünde fok sayida falijma var-dir.[27] Psikotik belirtiler, psikomotor aktivite artiji ve büyüklenmecilik (grandiozite) erkek mani olgularinda daha sik izlenen bulgular iken, kadin mani olgularinda duygusal oynaklik(labilite), anksiyete ve kendine olan ilgi ve bakimda artij daha fok görülür. Psikotik belirti gösteren kadinlarda manik

ataklar daha agir seyreder ve daha sik olarak bu belirtiler karma ataklar sira-sinda ortaya fikar.[28] Maninin jiddeti ve 12 haftanin sonunda düzelme oranlari kadin ve erkekte benzer iken, 12 ayin sonunda iyilejme oranlari kadin olgularda daha yüksek bulunmujtur. [29] Bir bajka falijmanin sonuflarina göre ise, mani erkek olgularda daha kisa sürmekte ve tedaviye daha hizli yanit vermektedir.[30]

Ülkemizde yapilan bir falijmada kadin bipolar bozukluk hastalarinda psikotik belirtilerin erkeklere oranla daha sik oldugu belirtilmijtir.[31] ^alij-mada literatürde siklikla bu iki grup arasinda bir fark olmadigina vurgu yapi-larak, bu farkliligin yapilan sefim ve hatirlama yanliligindan kaynaklandigi ileri sürülmüjtür

Bipolar bozukluk olgularinda cinsiyetler arasinda bilijsel ijlev farkliliklarini anlik bellek ve ögrenme, görsel uzaysal yetiler, dil, dikkat ve yakin bellek yö-nünden degerlendiren bir falijmada, iki cinsiyette de anlik bellek ve ögrenme ve toplam puanda düjük puanlar alirken, kadin olgularin jekil kopyalama performansi erkeklere göre daha iyi bulunmujtur. [32] Bajka bir falijmada tüm psikolojik testlerde kadin bipolar bozukluk olgulari erkeklere göre daha yüksek puanlar almijlardir. Bu falijmanin sonuflarina göre, bilijsel ijlevsellik her iki cinsiyette sosyal ijlevsellikle dogrusal bir ilijki iferisindedir.[33] Carrus ve arkadajlari, anlik bellek, kodlama ve geri fagirma sürefleri yönünden erkek bipolar bozukluk olgularinin kadinlara ve saglikli bireylere göre daha kötü performans sergilediklerini bildirmijlerdir.[34] Bilijsel ijlevdeki bu bozulma-nin ijlevsellik ile ilijkisi erkek olgularda anlamli bulunmujtur. Bipolar bozuk-luk olgularinda cinsiyete bagli farklilajan bir diger degijken duyusal motor kapilamanin göstergesi olan ön uyari inhibisyonudur (PPI). PPI'nin erkek bipolar bozukluk olgularinda azaldigi, kadin bipolar bozukluk olgularinda ise artmij oldugu saptanmijtir.[35]

Eftani

Anksiyete bozuklugu ve yeme bozuklugu ejtanisi bipolar bozuklugu olan kadin olgularda erkeklere göre daha siktir. [23,36] Alkol ve madde kullanim bozuklugu ejtanisi kadin bipolar olgularda, bozuklugu olmayan kadinlarda-kinden daha siktir. [37] Akarsu ve arkadajlari erkek bipolar hastalarda madde kötüye kullanim bozuklugu öyküsünün erkeklerde kadinlardan daha yüksek Oldugunu saptamijtir.[31] Ülkemizde 125 hasta üzerinde yapilan bu .falijmada erkek hastalarin %11.2'sinde madde kötüye kullanim öyküsü sap-tanmijken kadinlarda bu oran %0'di. Arajtirmacilar bipolar bozukluk hastala-

rinda madde kullaniminin yüksek oranda olmasini, bu eylemin bipolar bozuk-lugun bir belirtisi olmasi, self medikasyon amafli ortaya fikmasi, bipolar bo-zukluga bizzat kendisinin yol afmasi, bipolar bozukluk ile madde kullanim bozuklugu risk faktörlerinin benzer olmasi gibi varsayimlarla afiklamay falij-mijlardir. Bunun dijinda dürtü kontrol bozuklugu ejtanisi ise her iki cinsiyet-te benzer oranlardadir.

Bajta borderline kijilik bozuklugu olmak üzere eksen II ejtanisi bipolar kadin hastalarda, erkeklere göre daha sik görülür.[24] Tersten bakildiginda borderline kijilik bozuklugu olgularinda en sik konulan eksen I tanisi, kadin olgularda duygudurum bozukluklari iken erkeklerde madde kullanim bozuk-luklari, en sik eksen II tanisi kadin olgularda bagimli, erkek olgularda antisosyal kijilik bozuklugu tanisidir.[38]

Ayirici Tani

Bipolar bozukluk bir kisim kadinda dogumdan sonra bajlar.[39] Bu dönemde bipolar bozuklugu olan kadinlarin neredeyse yarisi yanlij olarak unipolar depresyon tanisi almaktadir. Hipomaninin yaninda en sik yanlij tani alan atak dönemi karma ataktir. Bu durum uygun farmakolojik tedaviyi geciktirdigi gibi, uygulanan antidepresan kullanimi varolan dönemi kötülejtirmekte, manik kayma ya da karma atak gelijmesine neden olmaktadir.

Klinik Gidif

Depresif ataklar kadinlarda erkeklerden daha sik görülmektedir. Bipolar bo-zuklugun kadinlarda öne fikan bu depresif kutbu, depresif ve siklotimik mizaf gibi mizaf özellikleri ile de ilijkilendirilmektedir. [40] Yajam kalitesi ve ijlev-sellik kadin ve erkekler arasinda depresif ataklarin süresine bagli olarak degi-jim gösterir.[4] Genel ijlevsellik bilijsel ijlevsellikle de ilijkilidir. Erkeklerde hem bilijsel ijlev daha kötü, hem genel ijlevsellik ile bellek ijlevlerindeki bo-zulma arasindaki ilijki daha güflüdür. [34]

Ilginf bir izlem falijmasinda 711 bipolar bozukluk hastasi 7 yil boyunca ortalama 13.2 kez degerlendirilmijtir.[41] Hastalar görüjmelerin %50'sinde, depresif, manik ya da hipomanik atak ifinde olarak degerlendirilmijtir. Ka-dinlarda yüksek bulunan hizli döngülülük ve anksiyete oranlari, ayri ayri, yüksek depresif atak oranlari ile ilijkili bulunmujtur. ^alijma yili uzadikfa, ötimi oranlarinda artij, depresif ve manik atak oranlarinda azalma gözlenmij-tir. Ileriye dönük, 18 aylik bir izlem falijmasinda, düzelmeyi izleyen dönemde

yineleme ifin gefen zaman erkek bipolar bozukluk olgularinda üf ay daha uzun bulunmujtur. [42]

Tedavi

Bipolar bozukluk tedavisi karmajik ve her birey özelinde planlanmasi gereken bir tedavidir. Bipolar bozuklugu olan kadin hastalarin tedavisi, gebelik ve dogum sonrasi dönemlerin dijinda, gebelik olasiligi yönünden de önem ta-jir.[4] Oral kontraseptiflerin kullanimi ise ilaf etkilejimlerinin yani sira, endokrin patoloji riskini arttirmasi yönünden de dikkatle izlenmesi gereken bir durumdur.

Kadin bipolar bozukluk hastalarinin tedavi uyumu erkeklere göre daha iyi olmakla birlikte, erken bajlangifli ve yalniz yajayan kadinlarda tedavi uyumu digerlerinden daha kötüdür.[4] Ifgörü ve duygudurum dalgalanmalarinin sikligi ve jiddeti kadinlarda tedavi uyumunu etkiler. Kadin bipolar hastalarin-da tedavi uyumu ve sosyal destek arasindaki ilijki, erkeklerde oldugundan daha güflü bulunmujtur. Tedavi uyumu ve damgalanma arasindaki ilijki her iki cinsiyette benzerdir. Alkol ve madde kullanim bozuklugu erkeklerde tedavi uyumunu kadinlardan daha fok bozmaktadir.

Duygudurum dengeleyicilere yanitin cinsiyetler arasinda farklilik gösterdi-gine ilijkin bir kanit bulunmamaktadir. [43] Kadin hastalar bajta kilo alimi olmak üzere yan etki ile daha az karjilajmak istemektedir. Buna karjilik kilo alimi kadinlarda erkeklerde oldugundan daha sik izlenmektedir. Dogal ve kesitsel degerlendirme sunan bir falijmada, yaj, egitim düzeyi, ilaca bagli kilo alimi, beden kitle indeksi (BMI), sigara kullanimi, etnik köken, hastalik süresi ve jiddeti yönünden benzer olan kadin ve erkek bipolar bozukluk olgulari karjilajtirildiginda, yüksek total kolesterol, LDL, HDL, trigliserid ve trigliserid/HDL oranlari erkek olgular arasinda daha sik bulunmujtur.[44] Bipolar depresif kadinlarda elektrokonvulzif terapi (EKT) karari verilene dek daha az sayida ilafla tedavi sefenegi denenmektedir.[45] EKT kadin jizofreni olgularinda erkeklere göre daha yüksek yanit oranlarina sahip iken, bipolar bozukluk tanili olgularla ilgili böyle bir bilgi bulunmamaktadir. [46]

SonU£

Bipolar bozuklukta kadin cinsiyetine özgü farklar gebelik ve gebelik sonrasi dönem dijinda da mevcuttur. Sözkonusu farkliliklar bipolar kadin olgularda hastaligin klinik görünüm ve gidijine etki ettigi gibi tedavide de dikkat edil-mesi gereken noktalari ifermektedir. Bu farkliliklari iferen klinik ve tedavi

yaklajimlarinin bifimlendirmesi bireye ozgu tedaviye onemli katki saglayacak-tir.

Kaynaklar

1. Kessing LV. Gender differences in the phenomenology of bipolar disorder. Bipolar Disord 2004; 6(5):421-425.

2. Frye MA, Altshuler LL, McElroy SL, Suppes T, Keck PE, Denicoff K et al. Gender differences in prevalence, risk, and clinical correlates of alcoholism comorbidity in bipolar disorder. Am J Psychiatry 2003; 160:883-889.

3. Baldassano CF, Marangell LB, Gyulai L, Ghaemi SN, Jaffe H, Kim DR et al. Gender differences in bipolar disorder: retrospective data from the first 500 STEP-BD participants. Bipolar Disord 2005; 7:465-470.

4. Vega P, Barbeito S, Azua SR, Cengotitabengoa MM, Ortega IG, Saenz M et al. Bipolar disorder differences between genders: special considerations for women. Womens Health (Long Engl) 2011; 7:663-674.

5. Kennedy N, Boydell J, Kalidindi S,Fearon P, Jones P B, van Os J et al. Gender differences in incidence and age at onset of mania and bipolar disorder over a 35-year period in Camberwell, England. Am J Psychiatry 2005; 162:257-262.

6. Benazzi F. Gender differences in bipolar-II disorder. Eur Arch Psychiatry Clin Neurosci 2006; 256:67-71.

7. Brand S, Angst J, Holsboer-Trachsler E. Is the increase of hypomanic stages during adolescence related to gender and developmental tasks? World J Biol Psychiatry 2010; 11:594-602.

8. Miettunen J, Veijola J, Freimer N, Lichtermann D, Peltonen L, Paunio T et al. Data on schizotypy and affective scales are gender and education dependent-study in the Northern Finland 1966 Birth Cohort. Psychiatry Res 2010; 178:408-413.

9. Lieberman DZ, Massey SH, Goodwin FK. The role of gender in single vs married individuals with bipolar disorder. Compr Psychiatry 2010; 51:380-385.

10. Currier D, Mann MJ, Oquendo MA, Galfalvy H, Mann JJ. Sex differences in the familial transmission of mood disorders. J Affect Disord 2006; 95:51-60.

11. Taylor MA, Abrams R. Gender differences in bipolar affective disorder. J Affect Disord 1981; 3:261-271

12. Goldstein JM, Faraone SV, Chen WJ, Tsuang MT. The role of gender in understanding the familial transmission of schizoaffective disorder. Br J Psychiatry

1993; 163:763-768.

13. Yuncu Z, Kesebir S, Akdeniz F, Vahip S. Anticipation in bipolar disorder: a comparison between two generations. Turk Psikiyatri Derg 2008; 19:349-357.

14. Rucci P, Nimgaonkar VL, Mansour H, Miniati M, Masala I, Fagiolini A et al. Gender moderates the relationship between mania spectrum and seratonin transporter polymorphisms in depression. Am J Med Genet B Neuropsychiatr Genet 2009; 150:907-913.

15. Ohadi M, Keikhaee MR, Javanbakht A, Sargozaee MR, Robabeh M, Najmabadi M. Gender dimorphism in the DAT1-67 T-allele homozygosity and predisposition to bipolar disorder. Brain Res 2007; 1144:142-145.

16. Mackey CE, Roddick E, Barrick TR, Lloyd A, Roberts N, Crow TJ et al. Sex dependence of brain size and shape in bipolar disorder: an exploratory study. Bipolar

Disord 2010; 12:306-311.

17. Bora E, Fornito A, Yücel M, Pantelis C. The effects of gender on grey matter abnormalities in major psychoses: a comparative voxelwise meta-analysis of schizophrenia and bipolar disorder. Psychol Med 2011; 11:1-13.

18. Almeida JR, Akkal D, Hassel S, Travis MJ, Banihashami L, Kerr N et al. Reduced gray matter volume in ventral prefrontal cortex but not amygdala in bipolar disorder.significant effects of gender and trait anxiety. Psychiatry Res 2009; 171:5468.

19. Steen NE, Lorentzen S, Barrett EA, Lagerberg TV, Hope S, Larsson S et al. Sex-specific cortisol levels in bipolar disorder and schizophrenia during mental challenge-relationship to clinical characteristics and medication. Prog Neuropsychopharmacol Biol Psychiatry 2011; 35:1100-1107.

20. Hendrick V, Altshuler LL, Gitlin MJ, Delrahim S, Hammen C. Gender and bipolar illness. J Clin Psychiatry 2000; 61:393-396

21. Arnold LM. Gender differences in bipolar disorder. Psychiatr Clin North Am 2003; 26:595-620.

22. Kessing LV. Gender differences in subtypes of late-onset depression and mania. Int Psychogeriatr 2006; 18:727-738.

23. Kawa I, Carter JD, Joyce PR, Doughty CJ, Frampton CM, Wells JE et al. Gender differences in bipolar disorder: age of onset, course, comorbidity, and symptom presentation. Bipolar Disord 2005; 7:119-125.

24. Nivoli AM, Pacchiarotti I, Rosa AR, Popovic D, Murru A, Valenti M et al. Gender differences in a cohort study of 604 bipolar patients: the role of predominant polarity. J Affect Disord 2011; 133:443-449.

25. Benazzi F. Gender differences in bipolar II and unipolar depressed outpatients: a 557-case study. Am Clin Psychiatry 1999; 11:55-59.

26. Burt VK, Rasgon N. Special considerations in treating bipolar disorder in women. Bipolar Disord 2004; 6:2-13.

27. Bhattacharya A, Khess CR, Munda SK, Bakhla AK, Praharaj SK, Kumar M. Sex differience in symptomatology of manic episode. Compr Psychiatry 2011; 52:288292.

28. Braunig P, Sarkar R, Effenberger S, Shoofs N, Krüger S. Gender differences in psychotic bipolar mania. Gend Med 2009; 6:356-361.

29. Miquel L, Usall J, Reed C, Bertsch J, Vieta E, Gonzalez-Pinto A et al. Gender differences in outcomes of acute mania: a 12-month follow-up study. Arch Womens Ment Health 2011; 14:107-113

30. Kumar R, Sinha BN, Chakrabarti N, Baruah S, Sinha VK. Gender differences in resolution of mania. Indian J Psychiatry 2000; 42:198-202.

31. Akarsu S, Erdem M, Bolu A, Günay H, Garip B, Ak M et al. Bipolar bozuklukta cinsiyete göre klinik ve sosyodemografik özelliklerin karjilajtirilmasi. Gülhane Tip

Dergisi 2012; 54:279-283.

32. Gogos A, Joshua N, Rossell SL. Use of the Repeatable Battery for the Assessment of Neuropsychological Status (RBANS) to investigate group and gender differences in schizophrenia and bipolar disorder. Aust N Z J Psychiatry 2010; 44:220-229.

33. Vaskinn A, Sundet K, Simonsen C, Hellvin T, Melle I, Andreassen OA et al. Sex differences in neuropsychological performance and social functioning in schizophrenia and bipolar disorder. Neuropsychology 2011; 25:499-510.

34. Carrus D, Christodoulou T, Hadjulis M, Haldane M, Galea A, Koukopoulos A et al. Gender differences in immediate memory in bipolar disorder. Psychol Med 2010; 40:1349-1355.

35. Gogos A, van den Buuse M, Rossell S. Gender differences in prepulse inhibition(PPI) in bipolar disorder: men have reduced PPI, women have increased PPI. Int J Neuropsychopharmacol 2009; 12(9):1249-1259.

36. Benedetti A, Fagiolini A, Casamassima F , Mian MS, Adamovit A, Musetti M et al. Gender differences in bipolar disorder type 1: a 48-week prospective follow-up of 72 patients treated in an Italian tertiary care center. J Nerv Ment Dis, 2007; 195:93-96.

37. Diflorio A, Jones I. Is sex important? Gender differences in bipolar disorder. Int Rev Psychiatry 2010; 22:437-452.

38. Tadic A, Wagner S, Hoch J, Bajkaya Ö, von Cube R, Skaletz C et al. Gender differences in axis I and axis II comorbidity in patients with borderline personality disorder. Psychopathology 2009; 42:257-263.

39. Barnes C, Mitchell P. Considerations in the management of bipolar disorder in women. Aust N Z J Psychiatry 2005; 39(8):662-673.

40. Leibenluft E. Women with bipolar illness: clinical and research issues. Am J Psychiatry 1996; 153:163-173.

41. Altshuler LL, Kupka RW, Hellemann G, Frye MA, Sugar CA, McElroy SL et al. Gender and depressive symptoms in 711 patients with bipolar disorder evaluated prospectively in the Stanley Foundation bipolar treatment outcome network. Am J Psychiatry 2010; 167:708-715.

42. Suominen K, Mantere O, Valtonen H, Arvilommi P, Leppamaki S, Isometsa E. Gender differences in bipolar disorder type I and II. Acta Psychiatr Scand 2009; 120:464-473.

43. Kriegshauser K, Sajatovic M, Jenkins JH, Cassidy KA, Muzina D, Fattal O et al. Gender differences in subjective experience and treatment of bipolar disorder. J Nerv Ment Dis 2010; 198:370-372.

44. Vemuri M, Kenna HA, Wang PW, Ketter TA, Rasgon NL. Gender-specific lipid profiles in patients with bipolar disorder. J Psychiatr Res 2011; 45:1036-1041.

45. Bloch Y, Ratzoni G, Sobol D, Mendlovic S, Gal G, Levkovitz Y. Gender differences in electroconvulsive therapy: a retrospective chart review. J Affect Disord 2005; 84:99-102.

46. Eroglu MZ, Ifbay E, Tamam L. Bir üniversite hastanesi psikiyatri kliniginde elektrokonvülzif tedavi uygulanan hastalarin demografik ve klinik özellikleri. Dicle Tip Dergisi 2012; 39:371-376.

Sermin Kesebir, Dog Dr.,Erenköy Ruh Sagligi ve Hastaliklari Hastanesi, istanbul; Leman inan^, Dr., Erenköy

Ruh Sagligi ve Hastaliklari Hastanesi, istanbul; Qigdem Hazal Bezgin, Dr., Erenköy Ruh Sagligi ve Hastaliklari

Hastanesi, istanbul; Fatma Cengiz, Dr., Erenköy Ruh Sagligi ve Hastaliklari Hastanesi, istanbul.

Yazifma Adresi/Correspondence: Sermin Kesebir, Erenköy Ruh Sagligi ve Hastaliklari Hastanesi, istanbul,

Turkey. E-mail: serminkesebir@hotmail.com

Yazarlar bu makale ile ilgili herhangi bir gkar $atijmasi bildirmemijlerdir.

The authors reported no conflict of interest related to this article.

^evrimig adresi / Available online at: www.cappsy.org/archives/vol5/no2/

(evrimig yayim / Published online 24 §ubat/February 24, 2013; doi:10.5455/cap.20130514

Copyright of Current Approaches in Psychiatry / Psikiyatride Guncel Yaklasimlar is the property of Psikiyatride Guncel Yaklasimlar and its content may not be copied or emailed to multiple sites or posted to a listserv without the copyright holder's express written permission. However, users may print, download, or email articles for individual use.