Scholarly article on topic 'Stygmatyzacja osób uzależnionych od alkoholu oraz systemu leczenia uzależnień w Warszawie i w społeczności lokalnej'

Stygmatyzacja osób uzależnionych od alkoholu oraz systemu leczenia uzależnień w Warszawie i w społeczności lokalnej Academic research paper on "Agriculture, forestry, and fisheries"

CC BY-NC-ND
0
0
Share paper
Academic journal
Alcoholism and Drug Addiction
OECD Field of science
Keywords
{"Alcohol dependence" / Stigmatisation / "Alcohol treatment" / "Local community" / "uzależnienie od alkoholu" / stygmatyzacja / "leczenie uzależnień" / "społeczność lokalna"}

Abstract of research paper on Agriculture, forestry, and fisheries, author of scientific article — Łukasz Wieczorek

Abstract Introduction Alcoholism is mentioned as one of the most important social problems, and alcohol dependent persons are socially excluded and stigmatised. The aim of the discussed study was to evaluate the perception of alcohol dependent persons starting outpatient treatment, as well as to consider whether alcohol dependent persons and outpatient clinics are subjects of the social stigma. Evaluation was performed on patients and therapists at two outpatient alcohol treatment clinics in Warsaw and the local community. Materials and methods The qualitative research methodology was used. Interviews with a standardised list of desired information were applied to therapists and patients. In two different communities 64 interviews were conducted. Results In the respondents’ opinion, alcohol dependent persons are stigmatised. The discrediting attributes are alcohol drinking, maintaining abstinence and alcohol treatment in outpatient clinic. The general image of alcoholics consists in low social and financial status, neglected appearance and lifestyle. Taking treatment is the last resort, because it is the moment that the label alcoholic adheres to a drinker. It is strengthened by the therapist who diagnoses alcohol addiction. Despite attempts to correct the stigma through therapy and changes in lifestyle, the general image of alcoholics does not change. This label remains even after the end of treatment. Patients fear that disclosure of treatment will label their families. In the opinion of therapists, the stigma also affects the workers of the outpatient clinics as employees of worse category institutions. The neglect of the addiction treatment sector is a clear manifestation of this labelling.

Academic research paper on topic "Stygmatyzacja osób uzależnionych od alkoholu oraz systemu leczenia uzależnień w Warszawie i w społeczności lokalnej"

Alcoholism and Drug Addiction xxx (2015) xxx-xxx

HOSTED BY

ELSEVIER

Dostçpne online www.sciencedirect.com

ScienceDirect

journal h omepage: www.elsevier.com /locate/al ko na

Artykul oryginalny/Original article

Stygmatyzacja osob uzaleznionych od alkoholu oraz systemu leczenia uzaleznien w Warszawie i w spolecznosci lokalnej

Stigmatisation of alcohol dependent persons and alcohol treatment system in Warsaw and local community

Lukasz Wieczorek *

Instytut Psychiatrii i Neurologii, Zaklad Badan nad Alkoholizmem i Toksykomaniami, Warszawa, Polska

INFORMACJE O ARTYKULE

Historia artykulu: Otrzymano: 06.10.2014 Zaakceptowano: 16.03.2015 Dostçpne online: xxx

Keywords: Alcohol dependence Stigmatisation Alcohol treatment Local community

ABSTRACT

Introduction: Alcoholism is mentioned as one of the most important social problems, and alcohol dependent persons are socially excluded and stigmatised. The aim of the discussed study was to evaluate the perception of alcohol dependent persons starting outpatient treatment, as well as to consider whether alcohol dependent persons and outpatient clinics are subjects of the social stigma. Evaluation was performed on patients and therapists at two outpatient alcohol treatment clinics in Warsaw and the local community.

Materials and methods: The qualitative research methodology was used. Interviews with a standardised list of desired information were applied to therapists and patients. In two different communities 64 interviews were conducted.

Results: In the respondents' opinion, alcohol dependent persons are stigmatised. The discrediting attributes are alcohol drinking, maintaining abstinence and alcohol treatment in outpatient clinic. The general image of alcoholics consists in low social and financial status, neglected appearance and lifestyle. Taking treatment is the last resort, because it is the moment that the label alcoholic adheres to a drinker. It is strengthened by the therapist who diagnoses alcohol addiction. Despite attempts to correct the stigma through therapy and changes in lifestyle, the general image of alcoholics does not change. This label remains even after the end of treatment. Patients fear that disclosure of treatment will label their families. In the opinion of therapists, the stigma also affects the workers

* Adres do korespondencji: Instytut Psychiatrii i Neurologii, Zaklad Badan nad Alkoholizmem i Toksykomaniami, ul. Sobieskiego 9, 02-957 Warszawa, Polska. Tel.: +48 22 4582779.

Adres email: lwieczorek@ipin.edu.pl Peer review under responsibility of Institute of Psychiatry and Neurology.

http://dx.doi.org/10.1016/j.alkona.2015.06.001

2 £. Wieczorek/Alcoholism and Drug Addiction xxx (2015) xxx xxx

of the outpatient clinics as employees of worse category institutions. The neglect of the addiction treatment sector is a clear manifestation of this labelling.

© 2015 Institute of Psychiatry and Neurology. Production and hosting by Elsevier Sp. z o.o. This is an open access article under the CC BY-NC-ND license

(http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/).

STRESZCZENIE

Slowa kluczowe: uzaleznienie od alkoholu stygmatyzacja leczenie uzaleznien spolecznosc lokalna

Wprowadzenie: Alkoholizm traktowany jest jako jeden z wazniejszych pro-blemow spolecznych, a osoby uzaleznione sq spolecznie wykluczone i stygmatyzowane. Omawiane w artykule badanie mialo na celu ocenç postrzegania osob uzaleznionych od alkoholu, ktore podjçly leczenie, ocenç postrzegania systemu leczenia uzaleznien, jak rowniez rozpoznanie, czy osoby leczqce siç i same placowki podlegajq spolecznej stygmatyzacji. Oceniajqcymi byli pacjenci i terapeuci dwoch placowek leczenia uzaleznien: z wielkiej aglomeracji, tj. z Warszawy, i ze spolecznosci lokalnej.

Material imetoda: W badaniach zastosowano metodologiç jakosciowq, technikç swobodnego wywiadu ze standaryzowanq listq poszukiwanych informacji. Narzçdziami badawczymi byly dwa rodzaje dyspozycji do wywiadow - dla terapeutow i pacjentow poradni. W dwoch placowkach funkcjonujqcych w odmiennych spolecznosciach przeprowadzono 64 wywiady. Wyniki: W ocenie badanych osoby uzaleznione od alkoholu sq stygmatyzowane. Atrybutem dyskredytujqcym jest zarowno picie, utrzymywanie abstynencji, jak i leczenie w poradni odwykowej. Wizerunek osoby uzaleznionej od alkoholu zwiqzany jest z niskim statusem spolecznym i majqtkowym, wyglqdem oraz stylem zycia. Podjçcie leczenia traktowane jest przez osobç uzaleznione jako ostatecznosc, gdyz dopiero wtedy otrzymuje etykietkç alkoholika. Tç etykietkç utrwalajq terapeuci, stawiajqc diagnozç uzaleznienia. Mimo prob korekty piçtna przez udzial w terapii i zmianç stylu zycia, obraz spoleczny osoby uzaleznionej nie ulega poprawie. Etykietka alkoholika utrzymuje siç nawet po zakonczeniu leczenia. Badani obawiajq siç, ze przez ujawnienie faktu podjçcia leczenia ich najblizsi rowniez bçdq stygmatyzowani.

W ocenie terapeutow stygmatyzacja dotyka takze pracownikow lecznictwa uzaleznien jako osob zatrudnionych w instytucjach gorszej kategorii. Widocz-nym przejawem stygmatyzacji jest zaniedbanie tych placowek.

© 2015 Institute of Psychiatry and Neurology. Production and hosting by Elsevier Sp. z o.o. This is an open access article under the CC BY-NC-ND license

(http://creativecommons.org/licenses/by-nc-nd/4.0/).

Wprowadzenie

Badania nad stygmatyzacja (pi^tnem spolecznym) zostaly spopularyzowane przez Ervinga Goffmana na pocz^tku lat 60. ubieglego stulecia. Jego analiza procesu stygmatyzacji zostala dokladnie opisana w ksi^zce Stigma. Notes on the management of spoiled identity (Piqtno. Rozwazania o zranionej tozsamosci. Wyd. polskie 2007). Pomimo uplywu ponad 50 lat trudno prowadzic badania nad stygmatyzacji w oder-waniu od tej pozycji. Goffman uzywa terminu

„piçtno" (stigma) na okreslenie „atrybutu dotkliwie dyskredytujqcego" [1:33]. Osobastygmatyzowanajest obarczona cechq, ktora jq dyskredytuje w kontaktach spolecznych, przez co postrzegana jest jako niepelno-wartosciowa [1, 2]. Atrybut dyskredytujqcy zalezy od kontekstu, poniewaz moze on piçtnowac jednego posiadacza, podkreslajqc zwyczajnosc innego, tym samym moze nie byc ani zaszczytny ani dyskredytu-jqcy (np. osoba swoim wyksztalceniem przewyzsza-jqca przelozonego bçdzie je ukrywac w obawie przed gorszym traktowaniem). Istniejq jednak takie

£. Wieczorek/Alcoholism and Drug Addiction xxx (2015) xxx-xxx 3

atrybuty, ktore we wszystkich kontekstach maj3 charakter dyskredytujqcy [1, 3].

Goffman [1: 34] wyroznil trzy rodzaje piçtna spolecznego:

1) „brzydotç cielesn^ zwi^zan^ z deformacjami fizycznymi,

2) wady charakteru przypisywane slabej woli, nie-ujarzmionym bqdz nienaturalnym namiçtno-sciom, niebezpiecznym lub dogmatycznym prze-konaniom oraz nieuczciwosci, na przyklad zabu-rzenia psychiczne, pobyt w wiçzieniu, nalogi, alkoholizm, orientacja homoseksualna, bezrobo-cie, proby samobojcze, radykalne zachowania polityczne,

3) grupowe piçtna rasy, narodowosci, wyznania prze-kazywane z pokolenia na pokolenie i nakladaj3.ce jednakow^ skazç na wszystkich czlonkow rodziny." Osoby uzaleznione od alkoholu zaliczaj^ siç do

drugiej kategorii nosicieli piçtna. Spotykaj^ siç one z brakiem spolecznej akceptacji, marginalizacj^, ostracyzmem, a w rezultacie z negatywnymi posta-wami oraz aktami dyskryminacji [4].

Goffman [1] rozroznia zdyskredytowanych i dys-kredytowalnych nosicieli piçtna. Osoby zdyskredyto-wane to takie, ktorych piçtno jest znane i wyraznie widoczne, z kolei u osob dyskredytowalnych ulomnosc nie jest widoczna i od razu rozpoznawalna. Dla tych pierwszych istotne jest radzenie sobie z napiçciem zwiqzanym z dostrzegalnym piçtnem, dla drugich -z napiçciem zwiqzanym z jego ukrywaniem.

Nosiciele piçtna na ogol maj3 w swoim otoczeniu wspolczujqcych im ludzi, traktujqcych ich jak nor-malne istoty. Goffman wyroznil dwie grupy takich osob - „swoich" i „zorientowanych". „Swoi" to osoby noszqce to samo piçtno, czçsto wspieraj3.ce i stanowiqce grupç wsparcia. Dziçki nim osoba napiçtnowana moze poczuc, jak to jest byc wsrod swoich, czuc siç swobodnie oraz byc akceptowan^ jako ta, ktora nie rozni siç od innych. Grup3 „zorientowanych" sq. „normalsi" (osoby pozba-wione piçtna - LW), ktorych sytuacja sprawia, ze zostaj^ wtajemniczeni w zycie jednostek z piçtnem i s3 zyczliwie do nich nastawieni. Do tej grupy zaliczaj^ siç zwykle czlonkowie rodzin, przyjaciele, profesjonalisci zajmujqcy siç pomoc^ tym osobom (np. pracownicy sektora leczenia uzaleznien). „Zo-rientowani" przez utrzymywanie kontaktow z na-piçtnowanymi czçsciowo dziel^ich los. Przenoszenie piçtna na otoczenie jest jednym z powodow, dla ktorych zrywa siç relacje z osobami stygmatyzowa-nymi lub siç ich unika [1].

Osoby z piçtnem podejmuj^ proby naprawienia tego, co powoduje ich uposledzenie, na przyklad operowanie deformacji fizycznych, terapia uzalez-nienia od alkoholu i narkotykow, psychoterapia zaburzen psychicznych. W wyniku tych dzialan nie nabywa siç statusu „normalsa" lecz jedynie zmienia siç tozsamosc - z osoby majqcej okreslon^ skazç, na jednostkç, ktora dokonala jej korekty [1].

Osoby uzaleznione od alkoholu doswiadczaj^ stygmatyzacji nie tylko ze strony srodowiska spolecz-nego, w ktorym zyjq, lecz rowniez od osob zatrudnio-nych w systemie opieki zdrowotnej. Przywiqzywanie przez personel nadmiernej wagi do niemedycznych aspektow uzywania alkoholu i narkotykow, postrze-ganie zwiqzanych z tym problemow w kategoriach moralnych i zlego zachowania mog3 pogorszyc obraz osob z zaburzeniami psychicznymi spowodowanymi przez naduzywanie substancji psychoaktywnych [5].

Wyniki badan pokazuj^, ze pracownicy placowek leczenia uzaleznien maj3 bardziej pozytywny stosunek do pacjentow uzaleznionych od alkoholu i narkoty-kow niz specjalisci zatrudnieni w poradniach zdrowia psychicznego i placowkach podstawowej opieki zdro-wotnej. Najbardziej pozytywny stosunek do uzaleznionych maj3 psychologowie. Moze to wynikac z faktu, ze w systemie ochrony zdrowia psychicznego wiçkszosc psychologow zatrudniona jest w placow-kach leczenia uzaleznien. Wiçkszy dystans do pracy z osobami uzaleznionymi obserwuje siç wsrod lekarzy ogolnych, psychiatrow i pielçgniarek [5, 6].

Mozna rozroznic wymiar indywidualny stygmaty-zacji, w ktorym dystans spoleczny odczuwany do osob uzaleznionych jest wiçkszy niz do chorych cierpiqcych na inne zaburzenia, np. na cukrzycç, depresjç lub schizofreniç, na AIDS, na zaburzenia psychiczne [4,710]. W wymiarze instytucjonalnym stygmatyzacja wyraza siç w przekonaniu, ze leczenie odwykowe nie zasluguje na wysokie finansowanie [11], mimo ze alkoholizm uznawany jest za jeden z wazniejszych problemow spolecznych [12-17] - zarowno na po-ziomie kraju, jak i spolecznosci lokalnej [18].

Omawiane w artykule badanie mialo na celu ocenç postrzegania osob uzaleznionych od alkoholu, ktore podjçly leczenie, ocenç postrzegania systemu leczenia uzaleznien, jak rowniez rozpoznanie, czy osoby le-czqce siç i sam system podlegaj^ spolecznej stygma-tyzacji. Oceniajqcymi byli pacjenci i terapeuci dwoch placowek leczenia uzaleznien: z wielkiej aglomeracji, tj. z Warszawy, i ze spolecznosci lokalnej.

Spolecznosciom lokalnym przypisuje siç trzy ce-chy wystçpujqce w wiçkszosci definicji: terytorium,

4 £. Wieczorek/Alcoholism and Drug Addiction xxx (2015) xxx xxx

interakcje oraz istnienie trwalej wiçzi pomiçdzy czlonkami [19, 20]. Niektorzy autorzy sq jednak zdania, ze poprzez globalizacjç, szybkie przemieszcza-nie siç ludnosci, jak rowniez czçste zmiany miejsca zamieszkania, przestrzen geograficzna (terytorium) utozsamiana ze spolecznosciami lokalnymi stracila na znaczeniu, mimo to caly czas wazne sq relacje w niej obecne [19, 21, 22]. Wiçzi rodzinne, przyjaznie, zwiq-zki intymne powodujq trwanie spolecznosci lokalnej nawet w czasach poznej nowoczesnosci. Wedlug Baumana, spolecznosciami lokalnymi sq nie tylko powiq-zania sieci ludzkich ze sobq, lecz rowniez poczucie bycia razem i wspolnego dzialania, podejmowania spontanicznych decyzji i reagowania na lokalne potrzeby, poczucie, ze dziala siç z czlonkami spolecznosci, a nie tylko dla lub ze wzglqdu na innych [23].

Takie cechy spolecznosci, jak poczucie bycia razem, wspolnego dzialania i reagowania na lokalne po-trzeby, obecne sq rowniez w wielu spolecznosciach warszawskich (np. wsrod mieszkancow osiedla, dziel-nicy, parafii, pracownikow danej instytucji), ktore skladajq siç na spolecznosc wielkomiejskq. Odroznia siç ona od spolecznosci lokalnej liczebnosciq, roz-leglejszq przestrzeniq, jednostki jq zamieszkujqce sq ruchliwsze i bardziej roznorodne. Rowniez kontakty spoleczne w Warszawie sq inne niz w malej miejsco-wosci - majq charakter sformalizowany i odbywajq siç za pomocq srodkow masowego przekazu, w odroz-nieniu od kontaktow osobowych w spolecznosciach lokalnych. Sprawia to, ze inaczej postrzegani sq czlonkowie tych dwoch rodzajow spolecznosci -w spolecznosci wielkomiejskiej ludzie sq bardziej anonimowi i obojçtni, z kolei w spolecznosci lokalnej ludzie postrzegani sq z perspektywy bezposrednich, osobistych kontaktow, opartych na wiçziach miçdzy jednostkami nieograniczonymi do krçgow rodzinnych i kolezenskich.

Przystçpujqc do badania, postawilem sobie trzy pytania badawcze:

1. Jak postrzegane sq osoby uzaleznione od alkoholu w spolecznosci lokalnej i duzym miescie?

2. Jak podjçcie terapii w poradni leczenia uzaleznien wplywa na postrzeganie osob uzaleznionych od alkoholu w spolecznosci lokalnej i duzym miescie?

3. Jak postrzegany jest sam system leczenia uzalez-nien i zatrudnieni w nim pracownicy?

Material i metoda

W badaniach przyjqlem metodologiç jakoscio-wq, ktora pozwala szukac odpowiedzi na pytania

badawcze przez pryzmat osobistych doswiadczen respondenta [24]. Metody badan jakosciowych cechuj^ siç bogactwem opisów i ich przystçpnosci^ dla od-biorcy, ukazujq. zjawiska w jasno okreslonych, lokal-nych kontekstach, pozwalaj^ uchwycic dynamikç zjawisk, umozliwiaj^ modyfikacjç narzçdzi badaw-czych w trakcie trwania badania, pozwalaj^ zachowac otwartosc na badana rzeczywistosc oraz na wymianç wiedzy na temat problemów bçdqcych przedmiotem dociekan miçdzy badanym a badaczem [25-27].

Operacjonalizacja pojfc. W badaniach posluzylem siç definij stygmatyzacji w ujçciu Goffmana. Osoba stygmatyzowana to osoba majqca atrybut dyskredy-tuj^cy j^. Przyj^lem, ze o stygmatyzacji osób uzaleznionych swiadcz^ subiektywne doswiadczenia respon-dentów zwi^zane z brakiem akceptacji, marginaliza-j dyskryminaj i ostracyzmem spolecznym wynikajqcym z naduzywania alkoholu oraz podjçcie leczenia w poradni terapii uzaleznien z powodu picia. W przypadku terapeutów wyznacznikiem stygmatyzacji równiez byly osobiste przezycia oparte na sytuacjach, w których doswiadczali oni dyskryminu-jqcych komentarzy odnoszqcych siç do osób uzalez-nionych, zatrudnienia w poradni terapii uzaleznien b^dz calego sektora leczenia odwykowego.

Z kolei spolecznosc lokaln^ od duzego miasta odróznial charakter kontaktów spolecznych, które s^ bezposrednie, mniej sformalizowane, przez co miesz-kancy w wiçkszym stopniu interesuj^ siç sob^..

Miejsce przeprowadzania badania. Badania pro-wadzilem w dwóch placówkach funkcjonuj^cych w róznych spolecznosciach. Spolecznosc wielkomiej-sk^ reprezentowala Warszawa, spolecznosc malo-miasteczkow^ (lokalnq) - miejscowosc oddalona od Warszawy o 7G kilometrów zamieszkana przez okolo 2G tysiçcy ludzi. W Warszawie dzialaj^ 22 poradnie terapii uzaleznienia od alkoholu (dane z grudnia 2G14, strona internetowa PARPA), badanie prze-prowadzono w placówce zlokalizowanej w jednej z najwiçkszych dzielnic. Poradnia w spolecznosci lokalnej jest jedyn^ tego typu placówk^ na terenie powiatu.

Zdecydowalem siç na prowadzenie badan w odmiennych spolecznosciach z uwagi na róznice w funkcjonowaniu spolecznym osób je zamieszkuj^-cych. Zalozylem, ze osoby z duzej aglomeracji, jak^ jest Warszawa, szukaj^ wsparcia przede wszystkim w instytucjach, a w mniejszym stopniu wsród czlonków spolecznosci, jak robi^ to mieszkancy mniejszych miejscowosci. W spolecznosci lokalnej kontakty miçdzy czlonkami s^ czçstsze i mniej

£. Wieczorek/Alcoholism and Drug Addiction xxx (2015) xxx-xxx 5

anonimowe, przez co postrzeganie osob uzaleznio-nych moze bye inne niz w Warszawie.

Dobor uczestnikow do badania byl celowy (purposive sampling). Istot^ doboru celowego jest to, ze prob§ stanowi^ respondenci, ktorzy wedlug badacza dostarcz^ pelnych i wyczerpujqcych informacji z punktu widzenia postawionych celow badania. Dobiera on uczestnikow na podstawie ogolnej znajomosci badanego zjawiska [28].

Badan^ prob§ stanowili pacjenci i pracownicy (terapeuci) poradni leczenia uzaleznien. Pacjenci byli na roznym poziomie zaawansowania terapii, z roz-nymi doswiadczeniami w uzywaniu alkoholu i na roznym poziomie zaawansowania choroby. Dobor pacjentow i terapeutow pozwolil na pozyskanie materialu na ten sam temat z dwoch roznych zrodel. Taka triangulacja danych pozwala na maksymalizaj korzysci teoretycznych przy wykorzystaniu tych samych metod badawczych oraz podnosi jakose prowadzonych badan [29].

Kryterium kwalifikacyjnym do udzialu w badaniu dla pacjentow byl fakt leczenia w poradni terapii uzaleznien, z kolei dla terapeutow - zatrudnienie w poradni oraz leczenie osob uzaleznionych.

W sumie przeprowadzilem 64 wywiady - 50 z pa-cjentami (po 25 w kazdej poradni) i 14 z terapeutami (po 7 w kazdej poradni).

Narzfdzia badawcze. W badaniu wykorzystano dwa rodzaje dyspozycji do wywiadow - dla pracow-nikow (terapeutow) i pacjentow poradni. Pytania odnoszqce si§ do stygmatyzacji osob uzaleznionych roznily si§ dla kazdej z badanych grup. Pacjentow pytalem o rodzaj udzielanej pomocy, reakcj otocze-nia na podj^cie leczenia i diagnoz§ uzaleznienia oraz o pozytywne i negatywne skutki zwiqzane z lecze-niem. Z kolei terapeutow pytalem o sytuacje, w jakich pi^tnowane sq. osoby uzaleznione, zrodla stygmatyzacji (przez kogo osoby uzaleznione sq. pi^tnowane) oraz jej wplyw na rezultaty terapii. Badani odnosili si§ do subiektywnych doswiadczen, ich wypowiedzi dotyczyly oceny postrzegania osob uzaleznionych w spoleczenstwie. Postrzeganie bylo rozumiane jako odbior spoleczny osob uzaleznionych, pracownikow i calego systemu leczenia odwykowego.

Oprocz pytan odnosz^cych si§ do stygmatyzacji osob uzaleznionych, dyspozycje zawieraly zagad-nienia dotycz^ce przyczyn podj^cia leczenia, dost^pnosci pomocy (w obszarze leczenia uzalez-nien oraz poza nim), skutecznosci leczenia, opieki postterapeutycznej, czynnikow przyczyniaj^cych si§ do utrzymywania b^dz przerywania abstynencji

oraz rekomendacji co do poprawy dost^pnosci leczenia.

Wyniki

Stygmatyzacja osób uzaleznionych

W ocenie terapeutów w spoleczenstwie panuje przyzwolenie na picie alkoholu, jesli miesci si§ ono w spolecznie akceptowanych ramach. Wyst^pujq róznego rodzaju przyspiewki, powiedzenia, które legitymizujq picie. Jednoczesnie w niektórych srodo-wiskach nie jest akceptowane zachowywanie absty-nencji.

Jest olbrzymie przyzwolenie na picie. Mamy te przyspiewki: kto siq z nami nie napije, ten pod stolem zasnie, kto nie pije, ten kabluje. Jest duzo takich wlasnie... (T1.K.W1)

Jednak sq sytuacje, w których picie przestaje byc akceptowane. Otoczenie osoby uzaleznionej - rodzinne, zawodowe, kolezenskie - pot^pia picie i jego konsekwencje dotkliwe dla funkcjonowania spolecz-nego. Osoby b^dqce pod wplywem alkoholu sq wówczas naznaczane i pot^piane, na przyklad, jesli pijq w pracy, jadq samochodem pod wplywem alkoholu, upijajq si§ w miejscach publicznych, w czasie sprawowania opieki nad dziecmi. Konsek-wencje tych zachowan, jesli sq odczuwane przez osoby z otoczenia alkoholika, stajq si§ widoczne, a on sam bywa postrzegany w kategoriach zagrozenia. Zachowanie osoby uzaleznionej zaczyna byc tluma-czone przez przeszle doswiadczenia, które wynikaly z picia alkoholu i jest z nim wiqzane. Osoba ta zaczyna byc zauwazana przez coraz szersze kr^gi -przez innych czlonków spolecznosci.

Mozna zaakceptowac, ze sqsiad pije, dopóki nie bqdzie spal u pana na wycieraczce albo nie zacznie siq dobijac po nocy, albo na przyklad nie wywola pozaru u siebie w domu, co bqdzie dla pana zagrozeniem. (T1.K.W)

To wszystko, co siq nazywa takim menelstwem, zulerniq, to juz tego ludzie nie akceptujq absolutnie (...) O takich osobach siq mówipijak czypijaczka. (T1.K.W)

Zdaniem terapeutów stygmatyzacja nast^puje w momencie, kiedy picie jest widoczne i przeszkadza spolecznosci w „normalnym" funkcjonowaniu.

1 Sposób kodowania respondentów: P - Pacjent; T -Terapeuta; X - Numer wywiadu; M - Mçzczyzna, K -Kobieta; W - Warszawa, S - Spolecznosc lokalna

6 h. Wieczorek/Alcoholism and Drug Addiction xxx (2015) xxx xxx

Jesli (pijq - LW) w ukryciu, to nijak. Nikt wtedy o tym nie wie i wlasciwie nie ma tematu (stygmatyzacji - LW). (T5.K.S)

Szczegolnie ci, ktorzy zachowujq siç agresywnie, nie podejmujq pracy, nie pracujq, nie dbajq o swoje rodziny czy tez dopuszczajq siç lamania prawa, to sq odrzucani przez spoleczenstwo. (T3.K.S)

Jak sqdzq terapeuci, to nie samo picie jest czynnikiem przyczyniajqcym siç do stygmatyzowania osob uzaleznionych, ale zachowanie bçdqce jego konsekwencjq oraz dotkliwosc tego zachowania dla otoczenia spolecznego.

Sq wyrzucani ze spoleczenstwa. Odrzucani sq po prostu, nie sq traktowani dobrze. Tutaj nie chodzi jednak tylko o picie, ale chodzi o ich zachowanie. Picie samo w sobie nie byloby niczym zlym, ale wszystko przez konsekwencje. (T3.K.S)

W stosunku do alkoholikow czlonkowie spolecz-nosci przejawiajq zachowania dyskryminacyjne. Naznaczajq ich, omijajqc miejsca, w ktorych prze-bywajq osoby pijqce, unikajqc kontaktow.

Na miescie, w rynku stojq, tam jest grupa osob (uzaleznionych - LW). Ludzie ich wytykajq palcami

w jakis sposob, omijajq takie miejsca. (T3.K.S) ***

Proces stygmatyzacji osob uzaleznionych byl przede wszystkim identyfikowany przez terapeutow. Zaczyna siç on w momencie ujawnienia picia w wyniku zachowania, ktore jest spolecznie potçpiane. Zdaniem badanych, nie tyle picie alkoholu jest czynnikiem stygmatyzujqcym, ile zachowanie nie-zgodne z obowiqzujqcymi normami. Wystçpowanie nieakceptowanego zachowania powoduje, ze otocze-nie osoby uzaleznionej zaczyna postrzegac jq w ka-tegoriach osoby gorszej, zagrazajqcej funkcjonowaniu rodziny, spolecznosci. Dyskryminacja spoleczna wobec uzaleznionych wyraza siç silniej, gdy picie jest bardziej dotkliwe spolecznie. Miejsca, z ktorymi bywajq kojarzone osoby uzaleznione, sq omijane, a sami uzaleznieni dyskryminowani.

Stygmatyzacja osob uzaleznionych, ktore podjçly leczenie

Stygmat alkoholika silnie przylega do zdyskre-dytowanych osob uzaleznionych. Rozpoczynajqc leczenie, podejmujq one probç jego korekty, zma-zania. W tym celu uczestniczq w zajçciach terapeu-tycznych, utrzymujq abstynencjç, zmieniajq swoje dotychczasowe zachowanie. Jednak w dalszym ciqgu postrzegane sqjako alkoholicy. W ocenie pacjentow

podjçcie terapii, zmiana stylu zycia i wyglqdu nie wplywa na zmianç postrzegania - osoby, ktore przez dlugi czas naduzywaly alkoholu i zostaly napiçtno-wane, sq nadal kojarzone z piciem.

Jak ktos zadeklaruje, ze jest alkoholikiem, to ta ocena osob, ktore nie znajq problemu, moze bye rozna. No, bo kazdy sobie powie - no tak, facet jest ubrany, w krawacie, marynarce, ale jak jest alkoholikiem, to co drugi tydzien na pewno zaliczy jakis row. (P21.M.W) Stygmat alkoholika ciqzy nawet wtedy, gdy zachowanie piçtnujqce znika. Osoby uzaleznione sq identyfikowane przez pryzmat swoich wczesniejszych zachowan, przejawianych wtedy, kiedy pily. Pomimo ze przestali pic i potçpiane zachowanie zniknçlo, to w dalszym ciqgu pacjenci byli postrzegani i traktowani jak wczesniej.

Kazdy ma moj obraz taki, jaki ja prezentowalem przez tyle lat, to trudno, zeby teraz kazdy pomyslal

0 mnie jako o osobie niepijqcej (...) raczej kojarzq mnie z piciem, z butelkq niz z normalnym funkcjono-waniem. (P22.M.W)

Z kolei osoby, ktore przed podjçciem terapii nie zostaly zdyskredytowane, decydujqc siç na leczenie, zostajq naznaczone. Utrzymywane do tej pory w tajemnicy uzaleznienie zostaje ujawnione po pod-jçciu terapii. W tym przypadku atrybutem dyskredy-tujqcym nie jest samo picie, lecz podjçcie leczenia.

Leczenie jest pokazywane jako ostatecznose. Kto jeszcze pije, ale nie musial przyjsc na leczenie, to znaczy, ze sobie radzi. (...) Jest przekonanie, ze na terapiq idq ci, co sobie samijuz nie potrafiq poradzic. (T3.K.S)

Jak juz siç idzie leczyc, no to jest cos nie tak. On juz jest ten gorszy, on juz jest ten zly. (T6.K.S)

Jak przyznajq siç do tego, ze zaczynajq siç leczyc, no to wtedy zaczynajq siç takie gadkipod tytulem: a to ty jestes chory, a psychiczny. (T2.K.W)

Zdaniem pacjentow i terapeutow, stosunek spole-czenstwa do lecznictwa uzaleznien jest negatywny. Dominujq stereotypy, ktore nie sprzyjajq podejmo-waniu terapii. Negatywne wyobrazenia o leczeniu przyczyniajq siç do kreowania i utrzymywania negatywnego wizerunku osoby uzaleznionej, ktora podjçla terapiç.

Taka aura raczej niesprzyjajqca w ogole temu (... ) Wysmiewanie, takie stereotypy wlasnie, ze tam jest pranie mozgu. (P9.M.W)

Bardzo bojq siç przychodzic do poradni, bo istnieje przekonanie, ze poradnia odwykowa jest na zasadzie wlasnie takiej: prania mozgu, umoralniania, karania

1 bog wie jeszcze czego. (T2.K.S)

L. Wieczorek/Alcoholism and Drug Addiction xxx (2015) xxx-xxx 7

Negatywne postrzeganie lecznictwa odwykowego sprawia, ze kontakt z poradniijest stygmatyzujicy, co utrwala piçtno alkoholika.

Jak juz ktos podjql leczenie -ana odwyku jest. To juz jest cos nie tak. No jest to alkoholik, bo musi siq leczyc (...) Ten kto pije i nie musi siq leczyc, to nie jest alkoholik. (T1.M.S)

Zanim pacjenci sami podjçli leczenie, stygmaty-zowali przychodzicych do poradni odwykowej.

Mnie zawsze ten osrodek odstraszal, bo od dziecka wiedzialem, ze tutaj przychodzq alkoholicy, wczesniej to pijacy. (P18.M.W)

Stygmat alkoholika jest legitymizowany i utrwa-lany przez terapeutów, którzy stawiajic diagnozç uzaleznienia, potwierdzaji, ze osoba, która podjçla leczenie, jest alkoholikiem. Postawienie diagnozy przez terapeutç juz na samym wstçpie terapii sprawia, ze alkoholicy, mimo poczitkowej niechçci, z czasem identyfikuji siç z ti diagnozi.

Jak pacjent przyjdzie, to pierwsza jest diagnoza. Znaczy on sam mówi o swoim uzaleznieniu, nie wiedzqc o tym. Ja pod koniec takiego wywiadu wlasnie mówiq, ze to i to, o czym pan mówi (. . .) to jest ten objaw, ten objaw, ten objaw, a to swiadczy o tym, ze pan jest uzalezniony. (T2.K.S)

Zdaniem terapeutów, osoby uzaleznione ukrywaji fakt podjçcia leczenia, obawiajic siç ocen spolecznych i negatywnych skutków zwiizanych ze stygmatyzacji.

Oni napoczqtku bardzo mocno to ukrywajq (...) Bo siq bojq (przyznac do leczenia - LW), wstydzq siq, bo wiedzq, jakie sq przekonania spoleczne i nawet jezeli sami majq poukladane, ze sq alkoholikami - to majq swiadomosc, ze ktos tam tego nie zrozumie. (T5.K.S) Sami pacjenci przyznaji, ze w obawie przed piçtnem poradni nie przyznaji siç do podjçtego leczenia, nie chci byc powiizani z placówki odwy-kowi. Negatywne emocje, takie jak strach, wstyd, powodowaly ukrywanie faktu podjçcia leczenia. Jesli o nim nie mówili, skutki spolecznej niechçci byly mniejsze. Doswiadczenia takie mieli badani z War-szawy, jak równiez ci ze spolecznosci lokalnej.

Ludzie sq tacy, ze pózniej wlasnie bqdq mnie oceniac: o zobaczcie idzie ta alkoholiczka. I myslq, ze im mniej osób wie (o leczeniu - LW), tym lepiej dla mnie. (P2.K.W)

Ja jestem takim odrzutkiem spoleczenstwa i jakos moze tego siq tak bojq. I jak nie muszq, to tego nie rozpowiadam, ze jestem uzalezniony i w trakcie terapii. (P12.M.W)

Silniejsze obawy zwiizane z negatywnym trakto-waniem z powodu leczenia w poradni wyrazali

pacjenci z malej miejscowosci. Wynikaly one przede wszystkim z bliskich kontaktow spolecznych miçdzy mieszkancami. Obawiali siç reakcji spolecznej -wysmiewania, dyskryminacji, ostracyzmu. Szczegol-nie wrazliwe na negatywne reakcje byly osoby mieszkajqce w malych wioskach w okolicach badanej spolecznosci.

Obawialam siq tego, ze tam jak siq na wsi dowiedzq, moze byc röznie. Nie wiedzialam, kogo tutaj znowu spotkam, nie wiedzialam, jaka reakcja bqdzie. (...) möwiq, kurde, jak tu przyjdq i jak siq dowiedzq na tej wsi i tak bqdq mnie wytykacpalcami i tak bqdq siqpoza plecami smiac, bo tam w oczy by tego nie powiedzieli, nie. (P20.K.S)

W spolecznosci lokalnej strach przed zdemasko-waniem problemu byl na tyle silny, ze w razie ujawnienia uzaleznienia i podjçtego leczenia niekto-rzy chorzy gotowi byli zmienic miejsce terapii lub calkowicie z niej zrezygnowac. Motywacji do takiego zachowania byl strach przed piçtnowaniem nie tylko chorego, lecz przed przeniesieniem stygma-tyzacji na osobç bliski - mçza, zonç, dzieci, pozostalych czlonkow rodziny.

To jest taki problem, ze nikt nie wie. Ja tutaj (w poradni - LW) to jest wstyd. Möj mqz prawdo-podobnie (...) by wolal po prostu zrezygnowac, nie wiem, ze mnie, z malzenstwa, niz (...) gdyby siq ktos dowiedzial. (P2.K.S)

Nie chcq, zeby maly mial jakies przykrosci, nieprzyjemnosci w szkole przez to (leczenie - LW), zeby dzieci go tam nie popychaly, wyzywaly, gdyby to siq wydalo. Moze pözniej, jak pöjdzie gdzies dalej, do gimnazjum, do miasta, to tak. Gdzie juz nikt nie bqdzie nas znal. (P16.K.S)

Osoby uzaleznione od alkoholu, podejmujqc leczenie, probuji pozbyc siç ci^z^cego na nich piçtna. Jednak w ocenie badanych z obu miejscowosci podjçcie terapii w poradni odwykowej takze stygma-tyzuje. Zdaniem badanych, zwi^zane jest to z negatywnym spolecznym postrzeganiem alkoholikow i przenoszeniem tych ocen na caly system leczenia uzaleznien. Podjçcie terapii jest zatem dla alkoholikow ostatecznoscii - obawiaji siç, ze gdy otoczenie dowie siç o terapii, to bçdzie stygmatyzowac nie tylko ich, ale takze ich najblizszych. Uwazaji, ze osoby, ktore nie byly spolecznie stygmatyzowane z powodu picia, przez podjçcie leczenia w poradni zostaly zdyskredy-towane i napiçtnowane jako alkoholicy. Stygmat jest legitymizowany przez terapeutow - stawiajqc bowiem diagnozç uzaleznienia, potwierdzaji status

S i. Wieczorek/Alcoholism and Drug Addiction xxx (2015) xxx xxx

alkoholika. W trakcie terapii nastçpuje oswojenie siç z tym statusem i identyfikacja z obrazem alkoholika. Zarówno terapeuci, jak i pacjenci sq zdania, ze podjçcie terapii nie zmienia obrazu osoby uzaleznionej - etykietka alkoholika, która do niego przylgnçla, pozostaje nawet po zakonczeniu leczenia. Obawa przed piçtnowaniem zwiqzanym z terapiq prowadzi do ukrywania tego faktu. Pacjenci wstydzq siç terapii, poniewaz w ich ocenie moze wzbudzac spolecznq niechçc. Szczególnie silny lçk przejawiali mieszkancy spolecznosci lokalnej. Ich zdaniem, wielkosc miejsco-wosci i bezposrednie kontakty sprzyjajqrozpowszech-nianiu plotek, wystçpowaniu niechçci i zagrazajq anonimowosci terapii. W obawie przed wykryciem faktu podjçcia leczenia pacjenci z poradni ze spo-lecznosci lokalnej rozwazali ewentualnosc zmiany placówki.

Atrybuty przypisywane alkoholikowi

Badani zidentyfikowali cechy, jakie ich zdaniem swiadczq o wystçpowaniu uzaleznienia. Zarówno w Warszawie, jak i w malej miejscowosci postrzeganie osób uzaleznionych jest podobne. Wielkosc miejsco-wosci nie odgrywala zadnej roli w doswiadczeniach respondentów odnoszqcych siç do wizerunku alkoho-lika, który w ich ocenie powszechnie obowiqzuje. Wyobrazenie osoby uzaleznionej wiqze siç z niskim statusem spolecznym, zaniedbaniem, ponizeniem. Jej wizerunek jest opisywany przez pryzmat wyglqdu i zachowania niezgodnego z obowiqzujqcymi i przy-jçtymi normami - alkoholik to osoba, która zbiera zlom, wlóczy siç, zbiera puszki, pije od rana do nocy, jest brudna, obdarta, itp.

Alkoholik to musi lezec, byc brudny, obdarty (...) Bez pracy, bez domu, bez rodziny. Juz taki na dnie. ^.K.S)

Alkoholizm to siç kojarzy z marginesem spolecznym, z rynsztokiem, z takimi obwiesiami, co to siç wlóczq i puszki zbierajq i od rana do nocy sq pijani.

(P2G.M.W)

O alkoholizmie swiadczy nie tylko wyglqd, lecz równiez czçstotliwosc i ilosc wypijanego alkoholu. Zdaniem pacjentów, alkoholikiem jest osoba, która regularnie pije alkohol, wystçpuje u niej przymus picia, a zwiqzane z piciem konsekwencje zdrowotne i spoleczne sq dla niej dotkliwe.

Moim zdaniem alkoholik to jest czlowiek, który naprawdç musi i jest juz uzalezniony od alkoholu, którego nie interesuje nic, nie interesuje rodzina, nie interesuje praca i wszystko traci dla alkoholu. Bez

wzglçdu na konsekwencje. Alkoholstawia napierwszej pozycji. Musi siç napic i wtedy albo nie funkcjonuje w ogóle, albo dopiero zaczyna funkcjonowac. Bo bez tego siç nie da. (P15.K.S)

Na tym polega alkoholizm: jedno piwko, drugie, trzecie, czwarte i pije siç od nowa, jak to siç mówi, w ten cug. (P5.M.S)

Na stygmatyzowanie osób pijqcych ma wplyw równiez plec. Kobiety ze spolecznosci lokalnej i z Warszawy byly zdania, ze sq bardziej piçtnowane niz mçzczyzni, co w ich ocenie przejawia siç mniejszym udzialem kobiet w leczeniu.

Glupio siç przyznawac, ze jest siç alkoholikiem. Szczególnie, ze kobiety po prostu inaczej sq postrze-gane. (...) kobiecie chyba jest trudniej siç przyznac niz mçzczyznie tak naprawdç, ze jest siç alkoholiczkq (...) jak patrzç tutaj na osoby, które przychodzq, to rzeczywiscie jest wiçkszosc mçzczyzn. (ИЗ^^)

Badane spotykaly siç z negatywnymi ocenami i komentarzami odnoszqcymi siç do kobiet uzalez-nionych od alkoholu.

Spotkalam siç z wypowiedziami na temat kobiet alkoholiczek, z róznego rodzaju takimi komentarzami, dla mnie jako alkoholiczki nie sq one wcale sympa-tyczne, a wlasnie wiçkszosc osób, która wypowiadala te opinie, mówila bardzo negatywnie o takich kobie-tach. ^.K.W)

Wedlug nich bardziej restrykcyjnie niz do mçz-czyzn podchodzi siç do kobiet, które nie tylko pijq, ale równiez siç leczq. Przyzwolenie i akceptacja spoleczna dla picia jest, ich zdaniem, wiçksza w stosunku do mçzczyzn, którzy jesli przestajq pic i zaczynajq siç leczyc, wzbudzajq podziw otoczenia, dostajq wiçksze wsparcie, sq „bohaterami". Kobiety wstydzq siç przyznawac do picia i leczenia, obawiajq siç stygmatyzacji oraz majq poczucie, ze nie otrzy-mujq tyle wsparcia co mçzczyzni.

Mçzczyzna, który pije przez wiele lat, wychodzi z tego, ogarnia siç, ogoli i w miarç wyglqda, to to jest bohater. Kurde. Zobacz, jaki gosc, nie? Tyle lat pil. Zobacz, jak on wyglqda. Natomiast kobieta, która robila dokladnie to samo, co ten pan i wyszla dokladnie tak samo jak ten pan z tego nalogu, to ona juz nie jest postrzegana jako bohaterka. Ona jest postrzegana jako, nie wiem, szmata, k..., lajdaczka i taka tam inna. (P7.K.S)

Podobnie jak pacjenci, takze terapeuci lqczyli zaniedbany wyglqd i zachowanie niezgodne z normami z alkoholizmem. Zaniedbanie fizyczne, wystçpowanie zachowan nieakceptowanych spolecznie jest wedlug nich oznakq wystçpowania alkoholizmu.

L. Wieczorek/Alcoholism and Drug Addiction xxx (2015) xxx-xxx 9

Alkoholik, to osoba, która stoi na ulicy, zaniedbany fizycznie, brudny, nieogolony iproszqcy o tepieniqdze. (T1.M.S)

Zdaniem terapeutów, przejawami swiadczicymi

0 uzaleznieniu jest brak pracy, rodziny, stosowanie przemocy, czçste picie i zla jakosc wypijanego alkoholu.

Bo alkoholik to jest osoba (...), która pije codziennie, denaturat, bije, jest sprawcq przemocy (...) czqsto wlasnie ludziom alkoholik kojarzy siq z takq osobq, która jest takim degeneratem, bez pracy, rodziny, bez niczego tak naprawdq. Z bezwartoscio-wym kims. (T4.K.S)

Mamy takieprzekonanie spoleczne, ze ktos musi nie miec rodziny, nie miec pracy, byc pod budkq z piwem, zasikany, itd. - to wtedy jest alkoholikiem. (T5.K.S)

Z kolei osoby, które funkcjonuji w granicach akceptowanych spolecznie, na przyklad maji rodzinç, pracç, ich wyglid nie zwraca szczególnej uwagi, nie si naznaczane etykietki alkoholika. Podobne wrazenia maji badani zamieszkujicy spolecznosc lokalni

1 Warszawç. Spolecznosc nie naznacza ich i nie wymaga od instytucji panstwowych interwencji, które zmusilyby ich do podjçcia terapii.

Ktos, kto ma rodzinq, ktos, kto pracuje, a nawet tu pije, to jest przymykane oko, z tego wzglqdu, (...) ze np. dobrze zarabia, to wolno mu siq napic. A ten, kto malo zarabia, to nie potrafi juz utrzymac rodziny i ze wzglqdu na picie jest gorszq osobq. (T1.M.S)

Jezeli jest to osoba na jakims stanowisku, to albo wszyscy udajq, ze nie wiedzq, albo w oczy co innego, poza oczami co innego. Natomiast te osoby z nizszych stanowisk spolecznych, z nizszego srodowiska, to wlasnie - a to menele, nic nie warci, po co im w ogóle pomagac, a lezak, a pijak. (T5.M.W)

Osoby postrzegane jako te z wyzszych warstw spolecznych nie si naznaczane. W stosunku do nich nie uzywa siç sformulowan, które stygmatyzuji. Osoba z wysoki pozycji spoleczni i statusem majitkowym, po której „nie widac" uzaleznienia, nie jest postrzegana jako alkoholik lub osoba majica problem z piciem.

Ktos, kto piastuje wysokie stanowisko, on nie moze byc uzalezniony, on nie moze miec problemu z alkoholem (...) tylko taki czlowieczek z bidnej rodziny. (T2.K.S)

W ocenie badanych cechy, które przypisuje siç osobom uzaleznionym, si zwiizane z ich wyglidem zewnçtrznym, zachowaniem odbiegajicym od przy-jçtych spolecznie norm, duzi iloscii alkoholu

i regularnoscii picia, zli jakoscii wypijanego alkoholu, z wystçpowaniem przymusu picia. Osoby pozbawione rodziny, samotne, „wlóczice siç", majice nizszy status materialny si stygmatyzowane i klasyfikowane jako uzaleznione. Na etykietowanie osób uzaleznionych ma wplyw czçstotliwosc i ilosc wypijanego alkoholu, a takze plec. Zdaniem bada-nych kobiet, zarówno tych z Warszawy, jak i ze spolecznosci malomiasteczkowej, si one silniej naznaczane niz mçzczyzni. Uwazaji, ze spoleczne przyzwolenie na picie w przypadku mçzczyzn jest wiçksze, przez co kobiety, które piji, doswiadczaji silniejszej stygmatyzacji. W odróznieniu od tak zdefiniowanych alkoholików, osoby z wyzszych warstw struktury spolecznej zachowujice siç zgodnie z ogólnie przyjçtymi normami i które nie zostaly jeszcze zdyskredytowane - si postrzegane jako „normalsi".

Wielkosc miejscowosci nie miala znaczenia -podobne definicje osoby uzaleznionej podawali mieszkancy zarówno duzej, jak i malej spolecznosci. Równiez kobiety, te mieszkajice w Warszawie i te ze spolecznosci lokalnej, mialy podobne doswiadczenia zwiizane z wiçkszi dyskryminacji w porównaniu z mçzczyznami.

Odczucia pacjentów podzielaji terapeuci, którzy równiez dostrzegaji silniejsze naznaczanie uzaleznio-nych z nizszych warstw spolecznych oraz brak negatywnych spolecznych ocen wobec tych, którzy spelniaji obowiizujice normy.

Zródla stygmatyzacji

Stygmatyzacja dotyka osoby uzaleznione ze strony róznych grup spolecznych. Przede wszystkim to terapeuci dostrzegali potencjalne zródla stygma-tyzacji. Ich zdaniem pacjenci doswiadczaji jej ze strony najblizszych im srodowisk - zawodowego, rodzinnego, kolezenskiego.

No spotkali siq w srodowiskach zawodowych na pewno, w rodzinie tez, wsródprzyjaciól. Jakprzyznajq siq do tego, ze zaczynajq siq leczyc, no to wtedy zaczynajq siq takie gadki pod tytulem: a to ty jestes chory, a psychiczny. (T2.K.W)

Osoby uzaleznione doswiadczaji stygmatyzacji ze strony srodowiska, w którym dotychczas przeby-waly. W momencie gdy podejmuj i leczenie, zostaji wykluczone z uczestnictwa w grupie i piçtnowane z powodu utrzymywania abstynencji.

To zalezy od tego, w jakim srodowisku siq ludzie krqcq, no i z kim siq spotykajq. Moze tak byc, nie

10 i. Wieczorek/Alcoholism and Drug Addiction xxx (2015) xxx xxx

wiem, ze wszyscy pili i ktos nagle staje siç takim jakims, jakqs czarnq owcq. Nie? I staje siç niebez-pieczny przez to, bo doniesie. (P5.M.W)

W srodowisku osób pijqcych z abstynentów robi siç zarty, które powodujq ich skrçpowanie i poczucie, ze nie sq akceptowani.

Jednak jest u nas w spoleczenstwie, ze jak ktos nie pije, no to kabluje. Jest cos takiego caly czas. Jak ktos nie pije, to jest jakis lewy, cos nie takznim. (K.M.W) Zauwazylem, ze osoby pijqce czujq siç w obecnosci niepijqcych nieswojo, przeszkadza im to w piciu na pewno jakos. (P22.M.W)

Smiejq siç (koledzy - LW), co ty, nie bçdziesz pil? Chodz z nami na piwo. Jak przychodzç do sklepu to -chodz z nami na piwko. Mówiç nie. No i zaczçli siç smiac, ze abstynent. (P19.M.S)

Równiez zdaniem terapeutów stygmatyzacja osób uzaleznionych jest wiçksza w momencie, kiedy przestaj q pic.

Jak gdzies tam pili na murkach, na lawkach, w parku z kolesiami, no to w tym momencie przestajq z nimipic i automatycznie stajq siç dziwni. (T4.M.W) Terapeuci doswiadczali stygmatyzacji ze strony psychoterapeutów z innego typu placówek. Trakto-wali oni osoby uzaleznione jako gorszych klientów lecznictwa, bagatelizujqc koniecznosc prowadzenia z nimi psychoterapii.

Ja siç spotkalam ze stygmatyzacjq ze strony psychoterapeutów. Ze strony psychoterapeutów, któ-rzy nie zajmujq siç pracq z osobami uzaleznionymi, no ale z osobami z nerwicami. (...) Ze to jest jakby gorszy rodzaj klienta. (T6.K.W)

Srodowisko znajomych takze wypowiada siç o wykonywanym zawodzie lekcewazqco, co zdaniem badanych jest przejawem piçtnowania.

Oni (znajomi - LW) pogardliwie mówiq, wypo-wiadajq siç... no znaczy czçsc z nich, co to za praca

(...) Co to za praca, pracowac z pijqcymi. (T1.M.S) ***

Alkoholicy doznajq stygmatyzacji ze strony róznych grup spolecznych. Jej zródla identyfikujq w srodowisku rodzinnym, kolezenskim, pracowników sektora medycznego. Towarzyszy ona im nie tylko wtedy, kiedy pijq, ale równiez, gdy podejmujq leczenie. Ci,którzyutrzymujqabstynenj sqgorzej traktowani przez dotychczasowe srodowisko. Gdy siç leczq, ich obecnosc w gronie pijqcych budzi skrçpowanie. Terapeuci z kolei postrzegajq stygmatyzacjç jako deprecjonowanie wykonywanego zawodu. Komenta-rze takie pochodzily od psychoterapeutów zajmujq-cych siç leczeniem innych zaburzen psychicznych oraz

ze strony znajomych umniejszajqcych koniecznosc leczenia osób uzaleznionych.

Przeciwdzialanie stygmatyzacji osób podejmujqcych leczenie

Pacjenci wykorzystujq rózne techniki, zeby ogra-niczyc wplyw stygmatyzacji na zycie. Strategie te rózniq siç miçdzy sobq. Zwiqzane sq z zachowaniem - ukrywanie informacji o podjçtym leczeniu lub wrçcz odwrotnie informowanie szerszych grup, tak zeby, jak najwiçcej osób wiedzialo o utrzymywaniu abstynencji, wiqzq siç równiez ze strategiq wyboru placówki.

Aby ograniczyc stygmatyzacjç zwiqzanq z le-czeniem w poradni, badani podejmowali terapiç w placówkach oddalonych od ich miejsca zamiesz-kania. Mimo ze w okolicy znajdowaly siç inne poradnie, obawiali siç spotkania znajomych, którzy mogq ich zdyskredytowac. Próby zama-skowania podjçtej terapii dotyczyly zarówno osób mieszkajqcych w Warszawie, jak i w spolecznosci lokalnej.

Szukalem placówki, która jest dalsza od mojego miejsca zamieszkania (...) ja kierowalem siç takq obawq, ze spotkam kogos znajomego albo ktos tam bçdzie przechodzil i bçdzie mnie widzial, ze ja uczçszczam, ze takpowiem, do takiego osrodka. (P6.M.W)

Ja dojezdzam piçcdziesiqt kilometrów (...) miala-bym blizej, nie wiem, naprzyklad do Mlawy. (P2.K.S) Z informacji uzyskanych od terapeutów wynika, ze w Warszawie na terapiç uczçszczali czçsto mieszkancy malych, podwarszawskich miejscowosci, którzy obawiali siç stygmatyzacji.

Z podwarszawskich miejscowosci duzo mamy pacjentów, bo nie chcq chodzic do tych poradni w malych miejscowosciach wlasnie, zeby nie byc widzianym, jak tam sobie maszeruje do poradni alkoholowej. (T2.K.W)

Pacjenci z Warszawy wybierali placówki w innych dzielnicach niz ich miejsce zamieszkania.

Czçsto pacjenci, na przyklad, wybierajq placówki w innych dzielnicach. (T2.K.W)

Osoby uzaleznione, aby ograniczyc piçtnowanie, wybierajq leczenie w placówkach prywatnych, w których nie trzeba siç rejestrowac i w których, zdaniem badanych, jest wiçksza anonimowosc.

Moze byc kontakt indywidualny, gdzies prywatnie, moze byc panstwowy. Po prostu jest czçsc osób, która nie ma ochoty na panstwowy kontakt, nie chcq siç rejestrowac, zostawiac po sobie sladu. (T4.M.W)

L. Wieczorek/Alcoholism and Drug Addiction xxx (2015) xxx xxx 11

Aby otoczenie nie dowiedzialo siç o podjçtej terapii, uzaleznieni w czasie leczenia wykorzystywali urlop wypoczynkowy. Wstyd zwiizany z terapii byl na tyle silny, ze obawiali siç przedstawienia zwolnie-nia lekarskiego z placówki odwykowej.

Mnie nie byloby w pracy б tygodni, wiqc na ten czas otrzymalabym wypis (ze szpitala - LW) z pieczqtkq (...), ze bylam na oddziale odwykowym. Przeciez (...) wiadomo, ze (...) w pracy wiedzieliby, gdzie ja jestem. To nie byloby zwykle zwolnienie lekarskie na L-4 i koniec. To byl oddzial. I po prostu, no nie chcialam tego wstydu (...) Musialam odczekac, musialam wziqc urlop tak, zeby byc na urlopie, a nie na zwolnieniu lekarskim. (P14.K.W)

Terapeuci ze spolecznosci lokalnej sugerowali pacjentom, zeby nie informowali szerszego srodowiska o terapii. Ich zdaniem, ukrywanie piçtna alkoholika zapobiegnie marginalizacji spolecznej i ostracyzmo-wi. Z kolei terapeuci z warszawskiej poradni nama-wiali pacjentów do informowania o leczeniu.

Dqzymy do tego, by czlowiek, który ma jakqkol-wiek chorobq przewleklq, nie musial siq z tym afiszowac. On nie musi mówic wszem i wobec, ze jest alkoholikiem, ze ma raka czy cukrzycq. (T5.K.S) Pacjenci woleli jednak ukrywac fakt podjçcia terapii. Niezaleznie, czy leczyli siç w duzym miescie, czy w malej spolecznosci lokalnej. Nie chcieli informowac otoczenia o leczeniu i utrzymywaniu abstynencji, chcieli uniknic stygmatyzacji.

U mnie nikt nawet sobie nie zdaje sprawy, ze ja jestem juz po, po terapii dziennej, po roku abstynencji. Nikt tego nie wie, akurat dzisiaj siq dowiedzialam, ze moja tesciowa nawet nie wie i mojego mqza siostra, ze ja mialam jakies takie problemy. (P2.K.S)

Przed kolegami ukrywalem to, chcialem wychodzic

na takiego, ze mnie nic nie dotyczy. (P12.M.W) ***

Strategie przeciwdzialajice stygmatyzacji mialy na celu zminimalizowanie dotkliwosci ocen spolecz-nych zwiizanych z piçtnowaniem alkoholizmu. Pacjenci przede wszystkim chci ukryc przed otocze-niem atrybut dyskredytujicy. Aby zwiçkszyc praw-dopodobienstwo niewykrycia podjçtej terapii, badani wybierali placówki oddalone od ich miejsca zamiesz-kania - pacjenci ze spolecznosci lokalnej poradniç w innym powiecie, pacjenci z Warszawy plaœwkç w innej dzielnicy bidz korzystali z oferty prywatnych poradni. Uzaleznieni ukrywaji fakt podjçcia leczenia, nie informujic o nim otoczenia w obawie, ze stygmatyzacji zostani dotkniçci takze ich najblizsi.

Stygmatyzacja pracowników poradni i calego systemu leczenia uzaleznien

Stygmatyzacja osób uzaleznionych od alkoholu przenosi siç na negatywny odbiór pracowników poradni odwykowych. Doswiadczenia takie maji ci terapeuci, których otoczenie z pogardi wypowiadalo siç o pracy w placówkach leczenia uzaleznien. Te opinie identyfikuji jako marginalizujice, piçtnujice i umniejszajice rangç wykonywanego zawodu oraz podwazajice koniecznosc udzielania pomocy oso-bom uzaleznionym.

Kiedy mówiq, ze pracujq w poradni odwykowej -a to z tymi menelami, a po co to, przeciez to nic nie daje? Gdzies w sytuacjach towarzyskich, sluzbowych -zdarzajq siq takie reakcje. (T5.K.S)

W ocenie terapeutów przejawem stygmatyzacji zwiizanej z praci z osobami uzaleznionymi jest gorsze traktowanie ich w strukturach Zakladu Opieki Zdrowotnej.

Natomiast w samym ZOZ-ie (. . .) jestesmy trakto-wani tak, ze na przyklad, jak mi siq wydaje, mamy najnizsze pensje, sq do nas pretensje o rózne rzeczy. (T3.K.W)

Praca w poradni odwykowej - zdaniem terapeu-tów - uwazana jest jako zatrudnienie w instytucji gorszej kategorii. Opinia na temat lecznictwa uza-leznien jest podobna do opinii spolecznej wobec osób uzaleznionych - potrzeby sektora si marginalizo-wane i dyskryminowane.

Pracowac w takim miejscu to tez trzeba siq politowac nad takq osobq, ze tutaj nie jest za ciekawie. (T3.K.S)

On (kierowca - LW) sam powiedzial cos takiego: wy tu jestescie - czyli my, jako placówka - tak traktowani jak alkoholicy w spoleczenstwie. Ostatni, nikomu niepotrzebni, nikt nie jest wami zaintereso-wany. (T3.K.W)

W hierarchii instytucji medycznych poradnie le-czenia uzaleznien si na samym dole. W ocenie bada-nych przejawia siç to w przydzielaniu gorszych pokoi, w ostatniej kolejnosci prowadzonych remontów w jednostce i zaniedban w zakupie wyposazenia oddzialu.

Ja mówilam o stygmatyzacji instytucji. Odwyk jest na samym koncu (...) my mielismy najmniejsze sale terapeutyczne, najmniej gabinetów dla psychologów i ostatni bylismy remontowani. W zakupach, jezeli chodzi o rózny sprzqt, bylismy na koncu. (...) Tak to wyglqdalo. To stygmatyzuje. (T6.K.W)

12 i. Wieczorek/Alcoholism and Drug Addiction xxx (2015) xxx xxx

Wedlug terapeutów, przejawem stygmatyzacji lecznictwa odwykowego sq zaniedbania w infra-strukturze placówek.

To jest dla mnie stygmatyzacja przez ZOZ (. . .) Dlaczego zwykla poradnia stomatologiczna ma byc bardziej istotna w wyglqdzie niz poradnia odwykowa? (...) iatwiej jest mi posiedziec z bólem zçba w obskurnej przychodni, niz przyjsc z poszarpanym uczuciem zazenowania, zawstydzenia, przygnieciona do ziemi tam, gdzie jestposadzka sprzed trzydziestu lat z wypadajqcymi plytkami. (...) Moim zdaniem jest to wlasnie element stygmatyzacji instytucji. (T6.K.W)

W ocenie terapeutów stygmatyzujqce jest równiez bagatelizowanie spraw sektora leczenia uzaleznien. Z doswiadczen kierownika poradni wynika, ze w ramach ZOZ sprawy poradni leczenia uzaleznien byly pomijane, szczególnq uwagç skupiano jedynie na sprawach medycznych.

Jak ja chodzç na zebrania na przyklad kierowni-ków, tam sq omawiane wylqcznie sprawy lekarskie.

C^.K.W)

Stygmatyzacja osób uzaleznionych sprawia, ze pracownicy placówek leczenia uzaleznien oraz sam sektor równiez sq piçtnowani. Zdaniem terapeutów, negatywne postrzeganie alkoholików powoduje, ze pracownicy sq gorzej traktowani w strukturach zakladu opieki zdrowotnej, w którym pracujq, a praca w poradni odwykowej traktowana jest przez otoczenie jako zatrudnienie w instytucji gorszej kategorii. Wedlug badanych poradnie odwykowe sq na dole hierarchii instytucji medycznych. Prze-jawami stygmatyzacji, ich zdaniem, sq zaniedbania w infrastrukturze i wyglqdzie poradni oraz bagate-lizowanie spraw sektora uzaleznien.

Omówienie wyników

Z przeprowadzonych analiz wynika, ze osoby uzaleznione sq stygmatyzowane, atrybutem dyskre-dytujqcym jest zarówno picie, jak i utrzymywanie abstynencji i leczenie w poradni odwykowej. Procesu stygmatyzacji alkoholików swiadomi sq przede wszystkim terapeuci. Jego poczqtku upatruj q w zachowaniu, które odbiega od spolecznie przyjçtych norm, zagraza spolecznemu funkcjonowaniu i jest spolecznie potçpiane. Zdaniem terapeutów, to nie picie alkoholu jest potçpiane, ale zachowanie niezgodne z obowiqzujqcymi normami. Jego wystç-powanie powoduje, ze otoczenie osoby uzaleznionej zaczyna postrzegac jq w kategoriach osoby gorszej,

zagrazajqcej funkcjonowaniu rodziny, spolecznosci. Naznaczenie jest tym silniejsze, im bardziej uciqzliwe zachowanie.

Wedlug badanych, podjçcie leczenia stygmatyzuje i traktuje siç je jako ostatecznosc. Na piçtnowanie osób, które podjçly terapiç, ma wplyw negatywny obraz osób uzaleznionych, przenoszony na postrze-ganie lecznictwa odwykowego. Dlatego równiez lecznictwo uzaleznien stygmatyzuje. Badani sqzdania, ze osoby, które nie byly spolecznie stygmatyzowane z powodu picia, przez podjçcie leczenia w poradni zostaly zdyskredytowane i ujawnione jako majqce piçtno alkoholika. Dodatkowo etykietka alkoholika jest im nadawana i utrwalana przez terapeutów stawiajqcych diagnozç medycznq. Próba korekty piçtna przez poddanie siç terapii i zmianç stylu zycia nie poprawia spolecznego obrazu osoby uzaleznionej. Etykietka alkoholika pozostaje nawet po zakonczeniu leczenia. Strach przed naznaczeniem z powodu picia i leczenia prowadzi do ukrywania tego faktu. Pacjenci wstydzq siç podjçtej terapii. Szczególnie ma to miejsce w malej miejscowosci, gdzie bezposrednie kontakty zagrazajq anonimowosci. W obawie przed identyfi-kacjq z alkoholizmem bqdz poradniq pacjenci z tego terenu rozwazali ewentualnosc zmiany placówki.

Postrzeganie i definiowanie osoby uzaleznionej zwiqzane jest z wyglqdem zewnçtrznym, zachowaniem odbiegajqcym od przyjçtych spolecznie norm, ilosciq i regularnosciq picia, jakosciq wypijanego alkoholu, wystçpowaniem przymusu picia. Osoby pijqce pozba-wione rodziny, samotne, o niskim statusie spolecznym, stylem zycia odbiegajqce od spolecznie przyjçtych norm sq stygmatyzowane i naznaczane jako uzaleznione, sq spolecznie zdyskredytowane i napiçtnowane. Z kolei osoby stojqce na przeciwnym biegunie hierarchii spolecznej rzadziej i z mniejszq silq sq stygmatyzowane. Wedlug goffmanowskiej koncepcji stigmy sq one dyskredytowalne, poniewaz ich styl zycia nie ujawnil dotychczas wad charakteru, które bylyby spolecznie potçpiane.

Jak pokazujq analizy materialu z badan, na zakres stygmatyzacji ma takze wplyw plec pijqcych. W ocenie kobiet biorqcych udzial w badaniu styg-matyzacja jest przez nie silniej odczuwana. Wynika to z wiçkszego przyzwolenia spolecznego dla picia mçzczyzn. Na etykietowanie ma wplyw równiez czçstotliwosc i ilosc wypijanego alkoholu. Osoby pijqce codziennie duze ilosci alkoholu sq naznaczane jako alkoholicy. Podobne definicje alkoholika przy-taczali badani z Warszawy oraz ze spolecznosci lokalnej. Kobiety z obu miejscowosci mialy podobne

i. Wieczorek/Alcoholism and Drug Addiction xxx (2015) xxx xxx 1З

doswiadczenia i przekonania odnoszqce siç do wiçkszej dyskryminacji pijqcych kobiet niz mçzczyzn. Przekonania pacjentów podzielaj q terapeuci. Ich zdaniem czçsciej naznacza siç alkoholików znajdujq-cych siç na nizszych szczeblach struktury spolecznej.

Osoby uzaleznione sq stygmatyzowane przez przedstawicieli róznych grup, w których funkcjonujq - rodziny, srodowiska kolezenskiego oraz pracowni-ków sektora medycznego. Sq naznaczani nie tylko wtedy, gdy pijq, ale równiez, gdy podejmujq terapiç. Osoby leczqce siç i utrzymujqce abstynencjç sq stygmatyzowane przez swoje dotychczasowe otocze-nie, ich obecnosc w gronie osób pijqcych powoduje bowiem skrçpowanie. Terapeuci z kolei postrzegajq stygmatyzacjç jako umniejszanie rangi wykonywanej pracy. Sygnaly takie pochodzily od ich znajomych oraz od psychoterapeutów.

Naznaczajqce dzialanie poradni sprawia, ze pa-cjenci nie chcq przyznawac siç do leczenia. Utrzy-mujq oni ten fakt w tajemnicy. Aby zmniejszyc prawdopodobienstwo jej ujawnienia, decydujqsiç na placówki oddalone od miejsca zamieszkania. Pacjenci ze spolecznosci lokalnej wybierali placówki w Warszawie bqdz w innym powiecie, z kolei ci z Warszawy - w innych dzielnicach miasta.

Stygmatyzacja przenosi siç równiez na pracowni-ków sektora leczenia uzaleznien oraz na caly sektor. Negatywne postrzeganie osób uzaleznionych powo-duje, ze pracownicy odbierajq rózne sygnaly jako stygmatyzacjç. W ich ocenie osoby tu pracujqce sq gorzej traktowane i postrzegane - przez bliskie otoczenie (np. pogardliwe komentarze), wspólpra-cowników reprezentujqcych inne specjalnosci (np. bagatelizowanie koniecznosci prowadzenia poglçbio-nej psychoterapii osób uzaleznionych), w ramach zakladu pracy (np. nizsze wynagrodzenia). Terapeuci z obu miejscowosci uwazajq, ze poradnie odwykowe znajduj q siç na samym dole hierarchii instytucji medycznych. Przejawami stygmatyzacji sq zaniedba-nia w infrastrukturze i wyglqdzie poradni oraz bagatelizowanie ich spraw, a dawanie priorytetu sprawom innych placówek medycznych - wyraza siç to np. w ustalaniu kolejnosci remontów, w realizacji zakupów wyposazenia.

Z analizowanego materialu wynika, ze wielkosc miejscowosci nie miala zbyt duzego wplywu na uzyskane rezultaty badan. Badani z Warszawy oraz ze spolecznosci lokalnej podobnie definiowali osoby uzaleznione, zgodnie uwazali, ze podjçcie lecze-nia odwykowego wiqze siç z poczuciem wstydu

i ponizenia, a kobiety z obu miejscowosci bardziej odczuwaly gorsze ich traktowanie niz mçzczyzn. Jednak pacjenci ze spolecznosci lokalnej wiçkszq wagç przypisywali do utrzymywania w tajemnicy podjçtego leczenia, w obawie przed przeniesieniem stygmatyzacji na partnera, dzieci, rodzinç. Terapeuci z obumiejsco-wosci twierdzili zgodnie, ze sq stygmatyzowani w zwiqzku z wykonywanq pracq, a poradnie leczenia uzaleznien sq marginalizowane w porównaniu z in-nymi placówkami ochrony zdrowia.

W wielu przypadkach doswiadczenia pacjentów byly podzielane przez terapeutów. Obie grupy bada-nych dostrzegaly wiçksze piçtnowanie uzaleznionych z nizszych warstw spolecznych, jak równiez zwracaly uwagç na obawy zwiqzane z podejmowaniem leczenia, które przez uzaleznionych traktowane jest jako ostatecznosc.

Na koniec nalezy podkreslic, ze przedstawione badania majq swoje ograniczenia. W przypadku osób uzaleznionych od alkoholu badanq grupç stanowily tylko osoby leczqce siç w poradniach uzaleznien. Badano ich opinie o tym, jak sq postrzegane w spoleczenstwie, natomiast nie weryfikowano tych opinii bezposrednio wsród czlonków spolecznosci, w której zyli.

Udzial w badaniu byl dobrowolny, brali w nim udzial wszyscy, którzy wyrazili na to chçc oraz spelniali kryteria wlqczenia do badania. Byc moze nie weszly osoby majqce radykalnie odmienny punkt widzenia, które nie chcialy go ujawniac i nie wyrazily zgody na udzial w badaniu. Prowadzenie badan nad stygmatyzacjq tylko wsród aktualnie leczqcych siç pacjentów poradni nie pozwala wnioskowac, jak bçdq postrzegani po zakonczeniu leczenia. Zapewne musi minqc trochç czasu, nim negatywny wizerunek alkoholika ulegnie poprawie, przez co osoby z tym rozpoznaniem bçdq inaczej odbierane.

Placówki do badania nie zostaly wylosowane, a dobrane przede wszystkim ze wzglçdu na dostçp-nosc i liczbç personelu. Byly to placówki zatrudnia-jqce dosc duzq liczbç terapeutów, z którymi byla mozliwosc przeprowadzenia wywiadów i uzyskania szerszego spektrum informacji.

Miejscem realizacji wywiadów byly przede wszyst-kim poradnie odwykowe respondentów. Mogli oni odczuwac przez to dyskomfort i nie czuc siç swobodnie, zwlaszcza w poradni ze spolecznosci lokalnej, w której terapeuci umawiali pacjentów na wywiady.

14 h. Wieczorek/Alcoholism and Drug Addiction xxx (2015) xxx xxx

Wnioski

1. W ocenie badanych osoby uzaleznione od alkoholu s^ spolecznie stygmatyzowane. Atrybutem dyskre-dytujicym jest zarowno picie, utrzymywanie absty-nencji, jak i leczenie w poradni odwykowej.

2. W opinii respondentow obowiizujicy w spole-czenstwie wizerunek osob uzaleznionych od alko-holu zwiizany jest z niskim statusem spolecznym i majitkowym, wyglidem oraz stylem zycia (np. wlocz?gostwem, zbieractwem).

3. Respondenci si zdania, ze podj?cie leczenia traktowane jest przez osoby uzaleznione jako ostatecznose, gdyz dopiero wtedy przylega do nich etykietka alkoholika. Jest ona utrwalana przez terapeutow, ktorzy stawiajidiagnoz? uzaleznienia.

4. W ocenie osob uzaleznionych od alkoholu biori-cych udzial w badaniu, mimo prob korekty pi?tna przez podj?cie terapii i zmian? stylu zycia, nie zmienia si? obraz spoleczny alkoholika. Etykietka osoby uzaleznionej pozostaje nawet po zakoncze-niu leczenia.

5. Badani obawiaji si?, ze przez ujawnienie faktu podj?cia leczenia ich najblizsi rowniez b?di stygmatyzowani.

6. W ocenie terapeutow bioricych udzial w badaniu stygmatyzacja dotyka nie tylko uzaleznionych, lecz takze pracownikow sektora odwykowego, jako osob zatrudnionych w instytucjach gorszej kategorii. W ich ocenie przejawem pi?tnowania jest zaniedbanie sektora leczenia uzaleznien.

Wklad autorow/Authors' contributions

Nie wyst?puji zjawiska ghostwriting i guest authorship/No ghostwriting and guest authorship declared.

Konflikt interesow/Conflict of interest

Nie wyst?puje/None declared.

Finansowanie/Financial support

Srodki finansowe Instytutu Psychiatrii i Neurologii/

Finance resources of the Institute of Psychiatry and

Neurology.

Etyka/Ethics

Tresci przedstawione w artykule si zgodne

z zasadami Deklaracji Helsinskiej odnoszicymi si?

do badan z udzialem ludzi, dyrektywami EU dotyczicymi ochrony zwierzit uzywanych do celow naukowych, ujednoliconymi wymaganiami dla cza-sopism biomedycznych oraz z zasadami etyczny-mi okreslonymi w Porozumieniu z Farmington w 1997 roku.

The work described in this article has been carried out in accordance with the Code of Ethics of the World Medical Association (Declaration of Helsinki) on medical research involving human subjects; EU Directive (210/63/EU) on protection of animals use of scientific purposes; Uniform Requirements for manuscripts submitted to biomedical journals; the ethical principles defined in the Farmington Consensus of 1997.

Pismiennictwo/References

[1] Goffman E. Pigtno. Rozwazania o zranionej tozsamosci. Gdansk: Gdanskie Wydawnictwo Psychologiczne; 2007.

[2] Czykwin E. Stygmat spoleczny. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; 2008.

[3] Switaj P. Doswiadczenie pigtna spolecznego i dyskrymi-nacji u pacjentow z rozpoznaniem schizofrenii. Warszawa: Instytut Psychiatrii i Neurologii; 2008.

[4] Room R. Stigma, social inequality and alcohol and drug use. Drug Alcohol Review 2005;24:143-55.

[5] Poprawa dost^pu do leczenia dla osob z problemami zwiq-zanymi z alkoholem i narkotykami. Projekt IATPAD. Warszawa: Instytut Psychiatrii i Neurologii; 2009.

[6] Gilchrist G, Moskalewicz J, Slezakova S, Okruhlica L, Torrens M, Vajd R, et al. Staff regard towards working with substance users: a European multi-centre study. Addiction 2011;106(6):1114—25.

[7] Gilchrist G, Moskalewicz J, Slezakova S, Okruhlica L, Torrens M, Vajd R. System and professional barriers and facilitators of access to treatment for people with alcohol and drug related problems - Quantitative part of the study. In: Project IATPAD - Improvement of Access to Treatment for People with Alcohol- and Drug-related problems. 2009. p. 63-80.

[8] Choroby psychiczne - spoleczny stereotyp i dystans. Warszawa: Centrum Badania Opinii Spolecznej, 1642/ 1996; 1996.

[9] Choroby psychiczne - spoleczny stereotyp i dystans. Warszawa: Centrum Badania Opinii Spolecznej, 2262/ 2000; 2000.

[10] Link B, Phelan J, Bresnahan M, Stueve A, Pescosolido B. Public conceptions of mental illness: labels, causes, dangerousness, and social distance. American Journal of Public Health 1999;18(9):1328-33.

[11] Beck M, Dietrich S, Matschinger H, Angermeyer M. Alcoholism: low standing with the public? Attitudes towards spending financial resources on medical care and research on alcoholism. Alcohol and Alcoholism 2003;38 (6):602-5.

[12] Rodzaje zagrozeh i zjawisk niepozqdanych oraz ich ocena w opinii spolecznej. Warszawa: Centrum Badania Opinii Spolecznej, 0106A/1985; 1985.

h. Wieczorek/Alcoholism and Drug Addiction xxx (2015) xxx xxx 15

[13] Patologia spoleczna. Warszawa: Centrum Badania Opi-nii Spolecznej, 0208/1986; 1986.

[14] Wykluczenie spoleczne. Prezentacja wynikow badania towarzyszqcego kampanii spolecznej „ Warto byc za". Warszawa: Research International Pentor; 2007.

[15] Sieroslawski J. Spozycie alkoholu i polityka wobec alkoholu w ocenie spolecznej. Raport z badan ankietowych. Alkohol a Zdrowie, 4. Warszawa: Instytut Psychiatrii i Neurologii; 1992.

[16] Swiqtkiewicz G. Alkoholizm na tle innych problemow spolecznych. Problemy Medycyny Spolecznej 1987;8: 81-97.

[17] Swiqtkiewicz G. Zmienna opinia publiczna na temat rangi alkoholizmu na tle innych problemow spolecz-nych. In: Alkohol a spoleczenstwo. Postawy i zachowania Polakow wobec alkoholu i problemow alkoholowych. Warszawa: Panstwowa Agencja Rozwiqzywania Proble-mow Alkoholowych; 2004. p. 95-106.

[18] Moskalewicz J, Swiqtkiewicz G. Transitions on the map of social problems. In: Moskalewicz J, Tigerstedt Ch, eds. Public opinion on social problems. 36, Helsinki NAD Publications; 1998. p. 15-42.

[19] Komendera A. Refleksje nad spolecznosciq lokalnq, jako socjologicznq kategoriq pojçciowq. Studia Socjolo-giczne 1982;1-2:113-31.

[20] Szacki J. Historia mysli socjologicznej. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; 2004.

[21] Holmila M. Community prevention of alcohol problems. London: Macmillan Press LTD; 1997.

[22] Kurczewska J. Robocze ideologie lokalnosci. Stare i nowe schematy. In: Kurczewska J, ed. Oblicza lokal-nosci. Tradycja i wspolczesnosc. Warszawa: Instytut Filozofii i Socjologii PAN; 2006. p. 88-129.

[23] Bauman Z. Etyka ponowoczesna. Warszawa: Wydaw-nictwo Naukowe PWN; 1996.

[24] Babbie E. Badania spoleczne w praktyce. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN; 2006.

[25] Dqbrowska K. Paternalizm czy partnerstwo? Relacja terapeutyczna w placowkach leczenia narkomanii. Alkoholizm i Narkomania 2010;23(1):9-25.

[26] Lutynski J. Metody badan spolecznych. Wybrane zagad-nienia. Lodz: Lodzkie Towarzystwo Naukowe; 1994.

[27] Konecki K. Studia z metodologii badan jakosciowych. Teoria ugruntowana. Warszawa: Wydawnictwo Nau-kowe PWN; 2000.

[28] Wasilewska E. Statystyka opisowa nie tylko dla socjolo-gow. Warszawa: Wydawnictwo SGGW; 2008.

[29] Flick U. Jakosc w badaniach jakosciowych. Warszawa: Wydawnictw Naukowe PWN; 2011.